kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 14-08-2008 voor het laatst bewerkt.

H.Th. Wijdeveld

Hendricus Theodorus Wijdeveld (1885-1987)

Nederlands architect, ontwerper en grafisch vormgever, geboren 4 oktober 1885 Den Haag - overleden 20 februari 1987 Nijmegen. Henk Wijdeveld is de vader van Ursula Ruscha Wijdeveld en grootvader van Thijl Wijdeveld.

"Een wereldomvattende eenheid zweeft mij voor de geest, vandaar dat mijn ideeën en ontwerpen tot ver buiten onze grenzen, zelfs buiten onze tijd reiken" - (Hendrik Wijdeveld).

De architect Wijdeveld, opgeleid bij P.J.H. Cuypers, zag het werk van zijn leermeester niet als basis voor de eigen beroepspraktijk. Hij ontwikkelde een volstrekt persoonlijke stijl in zijn gebouwen, meubelen, theaterdecors en in zijn typografische ontwerpen. Hij realiseerde enkele landhuizen en woningbouwcomplexen en winkelinterieurs, en was daarnaast een gespecialiseerd theater- en tentoonstellingsontwerper. Het Nederlands theaterinstituut noemt hem één van de vernieuwende Nederlandse theatervormgevers uit het begin van de 20e eeuw.

H.Th. Wijdeveld is vooral bekend als vormgever en hoofdredacteur van het tijdschrift Wendingen, Maandblad voor Bouwen en Sieren, dat van 1918-1931 bestond. Wijdeveld was hiervan in de periode 1918-1925 hoofdredacteur en heeft daarmee waarschijnlijk meer invloed gehad dan met zijn bouwwerken. Vaak was het maandblad gewijd aan het werk van buitenlandse architecten als Erich Mendelsohn, de Italiaan Antonio Sant' E'lia en Frank Lloyd Wright. Ook besteedde hij veel aandacht aan de Amsterdamse School.

Henk Wijdeveld (bijnaam: Dutchy) wordt vergeleken met groter zieners als Frank Lloyd Wright en Le Corbusier. Zo stelde hij voor om in het Amsterdamse Vondelpark een gigantisch organisch gevormd (in de vorm van een kolossale vagina?) Volkstheater te bouwen, in 1944 kwam hij met het plan om een 25 kilometer diepe schacht in de aarde te maken, en bedacht hij een plan voor de herbebossing van Nederland en viaducten hoog boven een parkachtig landschap. Het zijn slechts enkele voorbeelden van de verbeeldingskracht van Hendrik Wijdeveld, de grootste visionair uit de Nederlandse architectuurgeschiedenis. Voor Wijdeveld was de wereld een totaaltheater waarin hij zijn dromen kon ensceneren. Tegenover de beeldloze, wetenschappelijke stedenbouw van het modernisme zette hij een visueel spektakel. - (Biografie
De 102 jaar oud geworden architect H.Th. Wijdeveld heeft zijn vak geleerd in de praktijk.

Werkzaam bij P.J.H. Cuypers, Lauweriks en De Bazel (1900-1905)
Wijdeveld begon zijn carrière op het atelier van P.J.H. Cuypers (de architect van o.a. het Rijksmuseum) en was in 1903 opzichter bij Kasteel de Haar in Haarzuilens, waar hij via Cuypers' leerlingen Lauweriks en De Bazel in contact kwam met het idealistische, religieus geïnspireerde gemeenschapsdenken. Later verenigde Wijdeveld dit gemeenschapsdenken met de meer technisch-pragmatische benadering van de Nieuwe Zakelijkheid. Zijn doel was de ontwortelde massa weer tot gemeenschap te maken door de eenheid van natuur en cultuur te herstellen.

Avondcursussen Lambeth School of Art (1905-1908)

Werkzaam bij L.M. Cordonnier (1908-1910)
Wijdeveld werkte ook nog vanuit Parijs voor de Fransman Cordonnier, de architect van het Vredespaleis.

Amsterdamse school
Aan het begin van deze eeuw vormde zich in Amsterdam een invloedrijke beweging die het aanzien van de architectuur ingrijpend zou veranderen: de Amsterdamse School. Het is de enige expressionistische architectuurstroming die Nederland ooit heeft gekend. Tot deze stroming worden architecten gerekend als Michel de Klerk, P.L. Kramer, J.M. van der Mey en G.J. Rutger. H.Th. Wijdeveld was wel de meest opvallende architect van de Amsterdamse school. Wijdeveld wist als weinig anderen de Amsterdamse School te verzoenen met het Nieuwe Bouwen. Hij was ook nogal internationaal georienteerd en geinspireerd door zijn Amerikaanse collega Frank Lloyd Wright. Als architect van de expressionistische Amsterdamse School werkte hij aan de invulling van Berlage's stedebouwkundig Plan Zuid voor Amsterdam. - (Amsterdamse School'? In het eerste nummer van het tijdschrift Wendingen (januari 1918) schrijft H.Th. Wijdeveld: 'Hier zijn de wendingen door al deze kunstuitingen, en welgevallige reverenties naar die stroomingen, die vol krachtigen drang de wegbereiders zijn voor de komende harmonie. Hier wordt naast de architectuur, in haar nieuwen opbouw van zuivere structuur, de volle glans erkend van de verschijning der Fantasievollen, die argeloos spelen met de schatten van het rationalisme. Hier wordt de sfeer aangeroerd, die verstijfde-murenmassa's tot soepele architectonische-plastiek omzet, en vol beweging, spelend volgt de cadans der ruimteontwikkeling.'

Voor sommigen is de dood van De Klerk in 1923 het definitieve einde van de Amsterdamse School; juister is het te zeggen dat het speelse en grillige van de beginperiode omstreeks die tijd plaats gaat maken voor een strengere en soberder architectuur. Als voorbeelden hiervan noemen wij de arbeiderswoningen van Kramer en H.Th. Wijdeveld (geb. 1885) aan de Hoofdweg. - (Wijdeveld was de wereld een totaaltheater waarin hij zijn dromen kon ensceneren. Tegenover de beeldloze, wetenschappelijke stedenbouw van het modernisme zette Hendrik Wijdeveld een visueel spektakel.
De theatrale planologie van Hendrik Wijdeveld is nu weer actueel. De westerse stad verliest zijn vorm doordat de grenzen van stad en land vervagen. Door ongecontroleerde groei langs uitvalswegen lost de stad op in een verstedelijkt landschap. Er worden momenteel nieuwe ontwerpinstrumenten ontwikkeld om deze chaos te ordenen. Met zijn concept van de stedenloze stad zocht Hendrik Wijdeveld hiervoor een nieuwe vorm.
Reizend langs de grote steden van Europa constateerde Hendrik Wijdeveld al in het begin van de twintigste eeuw dat de moderne metropool dreigde te exploderen. Met de komst van de moderne massamedia en de toenemende mobiliteit verloor de stad steeds meer zijn fysieke samenhang en werd een ingewikkeld complex van indrukken. Hendrik Wijdeveld zette de mens weer centraal en nam de waarnemingspsychologie van het theater als uitgangspunt. Een nieuw cultuurideaal ontstond: leven en kunst smolten samen in een totaalkunstwerk. Het onderscheid tussen publiek en acteurs vervaagde. In 1918 bracht Hendrik Wijdeveld deze invloeden samen in zijn Volkstheaterproject: een stadswijk in het Vondelpark, bekroond met een gigantisch theater.
De stad was volgens Hendrik Wijdeveld een achterhaald verschijnsel. Hij zocht naar een meer organische samenhang van bebouwing en natuur. Hij wilde orde scheppen vanuit het landschap in plaats vanuit een stedelijke omgeving. Gebouwen werden bevrijd van de knellende banden van straten en pleinen en ingezet om in samenhang met het landschap voortdurend wisselende situaties te creëren. Hendrik Wijdeveld had plannen om bestaande steden af te sluiten met een ring van torens. Als dramatische accenten in het landschap vervulden ze nog slechts de functie van een monument. Zo zette hij zijn theaterervaring in om het landschap te ensceneren en collectieve ervaringen op te roepen. Daarmee liep hij vooruit op onze actuele beleveniseconomie, waarin een dergelijke totaalregie juist zo gemist wordt.

Typografie
Zijn typografie is decoratief en gericht op vorm, leesbaarheid was van ondergeschikt belang. De ornamentiek in zijn typografische ontwerpen verraadt dat hij zich liet inspireren door de architectuur van de Amsterdamse School. Zijn spel met loodzetsel, de opbouw van letters uit lijnen en blokken, vormde voor klassiek georiënteerde typografen als J.F. van Royen en S.H. de Roos, een steen des aanstoots.

Moet de letter streepjes hebben, of niet? Of, in vaktaal, gebruiken we een schreefloze letter of niet? Die vraag is eigenlijk al een eeuw lang telkens weer de inzet van debat onder typografen en vormgevers. Het waren de architecten en vormgevers van de Amsterdamse School en in het bijzonder H.Th. Wijdeveld die rond 1920 de schreefloze letter hebben gepropageerd en ingang hebben doen vinden. Voor hen gold de strakke letter als het 'ideaal van eenvoud, zuiverheid en onmiddellijke zeggingskracht'. Daar stond (en staat) dan de mening tegenover dat het een 'vulgaire, bonkige advertentieletter' was, die bovendien als tekstletter minder goed leesbaar zou zijn dan traditionele lettertypen.

Wendingen
Wijdeveld was hoofdredacteur en typografisch verzorger van het tijdschrift Wendingen en als zodanig invloedrijk in de wereld van de kunst. Het maandblad verscheen tussen 1918 en 1931 en richtte zich op nieuwe vormgeving en architectuur. De telkens door andere kunstenaars gemaakte omslagen groeiden uit tot een soort zelfstandige kunstwerken.

'Ons weekblad wordt een maandblad...groot...vierkant...gedurfd. Nieuw! Een wending is nabij. Wending?...Ja vele wendingen!.' - (1917)

Intrigerend is het te zien hoe de tegenstrijdigheden van de architectuur van de Amsterdamse School - die tot de Art Deco gerekend kan worden - ook in het werk op papier tot uiting komen. Enerzijds was er het streven naar vernieuwing en helderheid, anderzijds was er toch een zucht tot decoratie. Die soms tegenstrijdige tendenzen zijn fraai zichtbaar in het door Wijdeveld opgerichte tijdschrift 'Wendingen'. Hierin dus ook dat streven naar een strakke vormgeving, terwijl tegelijk een forse versierzucht optrad, die de leesbaarheid soms niet ten goede kwam. Dat leidde in de tijd zelf al tot felle kritiek. Vormgever S.A. de Roos schreef in 1924: 'Waarlijk goede typografie is niet te verkrijgen uit slecht zetwerk, omgeven door nog zo'n artistieke lijnenwirwar, evenmin als de toga een aap tot een goed kanselredenaar kan maken'. Het was een voorbode van de felle kritiek waarmee de aanhangers van het functionalisme de Wendingen-stijl later zouden overladen. Maar die hadden het verketteren van andersdenkenden nu eenmaal tot kunst verheven.

Binnen de vele afleveringen van het tijdschrift die het licht zagen neemt de serie van zeven themanummers over de Amerikaanse architect Frank Lloyd Wright een bijzondere plaats in. Wijdeveld deed de complete vormgeving. Was de Amerikaanse meester aanvankelijk niet genegen zijn medewerking toe te zeggen, toen hij een nummer had gezien kwam hij daar snel op terug. Later rekende Wright de uitgaven tot zijn lievelingsboeken. 'This is a fine piece of work (...) It is very well done indeed. Wijdeveld understands my architecture', schreef hij.

Er zijn ook veel boeken waarvan Wijdeveld de vormgeving verzorgde. Een boek over de Haagse Bijenkorf bijvoorbeeld, dat verscheen toen het warenhuis aan de Grote Marktstraat in 1926 openging. Het titelblad toont een afbeelding waarin de architectuur van het gebouw en de typografie uit elkaar voort lijken te komen. Het boek is opnieuw uitgegeven ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van het warenhuis.

Een van zijn topstukken is het boek 'Der Geesten Gemoeting' van J.W. Schotman (1927). Het gaat over Chinese poëzie. Wijdeveld leefde zich volledig uit en werkte er naar eigen zeggen een jaar lang elke zondagochtend aan. Behalve een fraaie band met gouden letters tekende hij tweehonderd verschillende versieringen, die naast de Chinese karakters staan.

Ontwerper van een tentoonstellingsstand voor de internationale reclametentoonstelling RECLA in Amsterdam (1924).

Académie Européenne Méditerranée (AEM)
Veel van Wijdevelds contacten kwamen voort uit de oprichting van de Académie Européenne Méditerranée (AEM). Zoals veel van zijn plannen is het nooit gerealiseerd, maar in dit geval scheelde het maar weinig. De start van het project was veelbelovend, maar het lot besliste anders.
Hoewel de hoogtijdagen van het internationale gemeenschapsdenken al ruim een decennium voorbij waren, paste de oprichting van een internationale werkgemeenschap naadloos in het denken van architect Hendrik Wijdeveld (1885-1987). Met de oprichting van de Académie Européenne Méditerranée (AEM) beoogde hij hetzelfde doel als met het tijdschrift Wendingen, of met zijn ‘coöperatief architectenbureau’ in Amsterdam: samenwerking en gedachte-uitwisseling stimuleren tussen kunstenaars.
Een eerste ontwerp voor een werkgemeenschap (1927) situeerde Wijdeveld aan de Loosdrechtse plassen bij Hilversum. Zijn plan vond in Nederland echter weinig weerklank.

Op uitnodiging van Frank Lloyd Wright reisde hij in 1931 naar Amerika om gezamenlijk een ‘International Guild’ op te richten, maar de dreigende economische crisis maakte al snel een einde aan de voorbereidingen. Wright had hem al gewaarschuwd: “I want to caution you that all will not go smooth. Times are bad here. Disappointments will be many.”.

Na terugkeer uit Amerika reisde Wijdeveld enige tijd door de Sovjet Unie om voordrachten te geven. In 1932 reisde hij onder andere naar Magnitogorsk in Siberië, waar zijn neef de architect Johan Niegeman samen met Mart Stam een nieuwe woonwijk ontwierp. Maar ook in dit andere uiterste van het politieke spectrum zag hij geen mogelijkheid zijn plannen te verwezenlijken.

Wijdeveld en Mendelsohn en de (AEM)
Wijdeveld correspondeerde toen al enige jaren met architect Erich Mendelsohn. Er was een hechte vriendschap tussen beide families ontstaan: Wijdevelds vrouw was, net als Louise Mendelsohn, musicus en Duitse van geboorte. Met Mendelsohn heeft hij het plan voor de Académie verder uitgedacht. Op voorspraak van de Duitser werd de Franse schilder Amédée Ozenfant betrokken bij de oprichting. Diens mediterrane oriëntatie en zijn vele reizen door het Middellandse Zeegebied hadden Mendelsohn en Wijdeveld enthousiast gemaakt de opleiding een meer Europese signatuur te geven, en de Côte d’Azur als vestigingsplaats te kiezen.
In 1932 reisden Wijdeveld en Mendelsohn door Zuid-Frankrijk, op zoek naar een geschikte locatie. Ze vonden die in Cavalière, groot genoeg voor studio’s, woonvertrekken, sportvelden, parken en bouwgrond voor de architectuurstudenten. Het prachtige landschap met wijdse vergezichten, rust, zon en zee bood een alternatief voor de drukte in de steden en de toenemende politieke onrust. Aanvankelijk stond Wijdeveld een naar het Bauhaus gemodelleerde opleiding voor ogen, met een nauwe relatie tussen kunst en industrie. Gaandeweg echter verschoof de aandacht naar de klassieke tradities in de kunst. Het gemeenschapsleven bleef een speerpunt: de academie moest een internaat worden waar leerlingen het hele jaar verbleven, met gemeenschappelijke maaltijden en vaste uren van werken, ontspanning en rust.
In 1933 kwam de organisatie goed op gang met een uitgebreide promotiecampagne met lezingen en een zorgvuldig vormgegeven brochure in vier talen. In een brief aan typograaf Eric Gill verdedigt Wijdeveld de vierkante vorm ervan, waarbij hij ook nog even aan zijn eigen tijdschrift Wendingen refereert: “The square is a noble symbol for expressionists as we are. This symbol means REST!!!”. Ondertussen werden aandeelhouders en geldschieters gezocht en werd een opleidingsprogramma samengesteld. Wijdeveld en Mendelsohn beschikten over een groot internationaal netwerk waar ze uit konden putten. Cursussen en voordrachten van bekende kunstenaars en geleerden uit de hele wereld waren in het studieplan opgenomen. Wijdeveld schreef: “Laat ik beginnen met vast te stellen dat onze Académie geen school is, geen ouderwetsche leermethode. Wij beginnen een nieuwe epoch in de opleiding van jonge kunstenaars.”
Dat de internationale elite vertrouwen had in deze onderneming, blijkt wel uit de vele steunbetuigingen in de correspondentie van Wijdeveld, en uit de imposante lijst namen die het erecomité vormden: naast gerenommeerde architecten als H.P. Berlage, Auguste Perret en Frank Lloyd Wright waren dat ook mensen als Albert Einstein, Igor Strawinsky en dichter-filosoof Paul Valéry. Als docenten werden aangetrokken: Eric Gill (Typografie), Paul Bonifas (Keramiek), S. Chermayeff (Interieur), Pablo Gargallo (Beeldhouwkunst) en Paul Hindemith (Muziek). Wijdeveld zelf nam de afdeling ‘Theater’ voor zijn rekening, Mendelsohn ‘Architectuur’ en Ozenfant ‘Schilderkunst’.
In maart 1933 waren Erich en Louise Mendelsohn uit Duitsland gevlucht, en hadden ze tijdelijk hun intrek bij de familie Wijdeveld in Amsterdam genomen. Vanaf dat moment had Mendelsohn al zijn energie op het realiseren van de AEM gericht. Hij was in veel opzichten de drijvende kracht achter het project, zeker in praktisch en financieel opzicht. Het was dan ook een pijnlijke verassing voor Wijdeveld toen hij later dat jaar aankondigde zich in Engeland te gaan vestigen om met Chermayeff een architectenbureau op te richten.
Zonder de volledige inzet van Mendelsohn trokken een aantal sponsors en beoogde docenten zich terug uit het project, onder wie Ozenfant en Chermayeff. “Ozenfant is a real Frenchman and would surely have come to Cavalière, if he could take Paris with him. Chermayeff, it seems, also needed the glittering lights of a Metropole!”, schreef Wijdeveld in 1936 aan Eric Gill. Uiteindelijk vertrok Wijdeveld in het najaar van 1933 alleen met zijn gezin en een handvol studenten naar Cavalière om zich in provisorische onderkomens voor te bereiden op de start van de opleiding. In die periode maakte Wijdeveld verschillende ontwerpen voor een campus voor Cavalière, maar zoals veel van zijn plannen zouden die het papier nooit ontstijgen.
De doodklap voor het project kwam in juni 1934, toen een grote brand het terrein van Cavalière in de as legde. Aan Adriaan en Henriette Roland Holst schreef Wijdeveld: “De côtes de Meures is zwaar geteisterd en velen moeten lijden, wij zijn het niet alléén. Wij zijn slechts een klein deel van deze droefenis, maar voor ons betekent het opnieuw handelen. En wij zijn zoo moe, zoo droevig. Wat nu? Hoe alles ook moge gaan, wij voelen de ramp niet als een straf, daarvoor was ons bedoelen te zuiver, daarvoor onze offers te groot. Het moest zo komen, onafwendbaar is het wereldgebeuren.” - (Wijdeveld keerde terug naar Nederland om daar alsnog zijn droom te verwezenlijken: in Lage Vuursche stichtte hij Elckerlyck, een multidisciplinaire kunstopleiding. Bescheidener van opzet, maar trouw aan wat hij al die jaren had trachten te realiseren. De brochure die hij verspreidde was er alleen in het Nederlands, maar op de foto’s prijkte een echt gebouw in plaats van een mooi maar leeg landschap.

1975 - Documentaire 'H. Th. Wijdeveld: Plan the Impossible getoond'
Wijdeveld was al negentig toen Hank Onrust in 1975 de documentaire 'H. Th. Wijdeveld: Plan the Impossible getoond' opnam, of beter deze monoloog filmde.
In 1975 wijdde het Van Gogh museum een kleine tentoonstelling aan Wijdevelds grafisch werk. Boekomslagen, het tijdschrift Wendingen en vele andere ontwerpen en schetsen. Wat mij toen vooral opviel en verbaasde, was een Kerstomslag in perfecte dertiger jaren stijl voor het toen uitermate hippe poptijdschrift Hitweek. Dit was de aanleiding om Wijdeveld te bellen: ‘U belt zeker omdat ik 90 jaar geworden ben!’ Daar hoorde ik van op, want dat wist ik niet. Ik vertelde hem dat ik de Kerstomslag van Hitweek zo goed vond en met hem wilde kennis maken.. ‘Ja dat heb ik voor die jongelui gemaakt. Dat was een enorme haast klus. Ik was op tijd, maar zij niet!’ brulde hij door de telefoon. ‘Kom maar langs ik heb u wel het een en ander te vertellen’. Vele bezoeken en besprekingen zouden volgen in de woning aan de Laraissestraat in Amsterdam, waar hij met zijn vrouw de actrice Charlotte Köhler woonde. Het interieur was voor de oorlog door architect Piet Kramer ontworpen en zag er nog steeds fantastisch uit. Ieder bezoek was weer een belevenis, want saai kon je hem niet noemen. De gesprekken vlogen van het ene onderwerp naar het andere. Zijn Russische reis. Zijn vriendschappen: de danseres Isadora Duncan, de architecten Mendelsohn en Frank Loyd Wright, de componist Paul Hindemith en letterontwerper Eric Gill. Het hield niet op en de ene anekdote volgde na de andere met Wijdeveld zelf natuurlijk als centrale figuur.
Er waren geruchten over een oorlogsverleden. Waren deze waar en zo ja waren deze ernstig? Bij navraag bij een van de leden van de naoorlogse zuiveringscommissie, bleek Wijdeveld vooral onhandig en een beetje onnozel geweest te zijn. ‘U kunt de documentaire gerust maken’ vertelde hij mij. ’Hij heeft geen vlieg kwaad gedaan’. De filmische tocht kon daarna ondernomen worden en het werd a Bumpy Ride."
- (architect met een visie voor Nederland, de wereld en de toekomst (planologie Ontwerp het onmogelijke (www.8weekly.nl)


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 29.