kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 25-07-2008 voor het laatst bewerkt.

Johan Niegeman

Johan Niegeman (1902-1977)

Nederlands architect, ontwerper en docent, geboren 11 augustus 1902 in Wijk aan Zee (Beverwijk) - overleden 14 januari 1977 in Formentera.

Biografie
Johan Casper Hendrik Niegeman was de zoon van een onderwijzer en een toegewijde moeder. Tot zijn twaalfde jaar bezoekt hij de lagere school te Zutphen, waarna de familie naar Haarlem verhuist. Omdat Niegeman vanaf zijn derde jaar met astma te kampen krijgt, wordt hem een middelbare schoolopleiding afgeraden. De vraag 'wat dan' wordt door de broer van zijn moeder opgelost, de architect H.Th. Wijdeveld, bekend van het tijdschrift Wendingen en om zijn ontwerp voor het Amsterdamse volkstheater. Hij neemt contact op met H.C. Verkruysen, destijds directeur van de School voor Versierende Kunsten, Bouwkunst en Kunstambachten te Haarlem, en verzoekt hem een uitzondering te maken voor deze dertienjarige jongen. Hier krijgt hij wat lessen van Vorkink, Sevenhuizen en een aantal van Blaauw. 'Verkruisen leerde mij het verre Oosten kennen door zijn bespiegelingen over Confucius en Laotze. Dat was mijn inwijding'. Ook broer Henk, vier jaar jonger dan Niegeman wordt architect, maar meer met een zakelijke inslag.

Het is moeilijk aan te geven wanneer Johan Niegeman zijn leertijd afrondt en wanneer hij beroepsmatig te werk gaat. Zijn hele leven zal een wisselwerking worden van onderwijzen en onderwezen worden. - (Niegeman in de praktijk van zijn oom Wijdeveld te werken in Amsterdam. Hier werkt hij aan woningbouw in Amsterdamse School-stijl, aan decors voor Royaard's ensceneringen en doet hij zijn eerste ervaringen op het gebied van het inrichten van tentoonstellingen op.

Na een militaire diensttijd van zes maanden vertrekt hij in 1923 naar België waar hij bij een restaurateur van kerken terecht kan, maar wordtr na twee dagen weggestuurd waarop hij bij Jean de Ligne terecht komt en werkt aan woningbouwprojecten in Brussel. Al gauw vertrekt hij naar Parijs, waar hij namens de l'Entreprise Cooperative Française meewerkt aan de opbouw van Reims. Hij krijgt hier de opdracht een neo-klassiek hotel te tekenen, wat hij weigert.

Zijn zoektocht gaat verder, naar Wenen, waar hij graag bij Peter Behrens had willen werken. Deze heeft echter geen behoefte aan studenten. Ook Le Corbusier en Mallet Stevens hebben geen plaats. In Berlijn krijgt hij in 1924 een aanstelling bij het bureau van Erich Mendelsohn. Het expressionisme van Mendelsohn bevalt hem beter.

Wegens gebrek aan opdrachten moet Niegeman het bureau verlaten. Vanuit Berlijn trekt de drieëntwintig jarige te voet richting het zuiden om zo oude steden als Florence, Pisa en Assisi te bezoeken. Hij verdient wat geld, spelend op zijn mandoline en met de verkoop van zeer fijne reisschetsen en vindt onderdak bij boerenfamilies. In die tijd houdt hij een uitvoerig reisverslag bij en publiceert hij columns in de krant. Na vijf maanden belandt hij in Rome, waar hij letterlijk in catacombes verblijft. 'Ik wilde daar werk zoeken, maar kreeg een telegram van Mendelsohn onverwijld naar hem terug te komen'. Terug in Berlijn werkt hij mee aan een Joodse loge te Tilsit, aan twee warenhuizen en aan fabrieken voor een ververij van trikotage in Leningrad.

Wanneer Niegeman publicaties over het nieuwe opgerichte Bauhaus onder ogen krijgt, ook wel de kathedraal van het socialisme genoemd, waar kreten als 'terug naar de ambacht', 'eenheid van kunst en techniek' te horen zijn, besluit hij Berlijn voor Dessau te verruilen. Hij leert Walter Gropius, de directeur, kennen en werkt vanaf november 1926 in zijn 'Bauatelier'. Nu werkt hij niet onder maar mét Gropius in hetzelfde atelier. Het werken in een team is wat hem onder meer aantrekt. Bovendien is het veel meer dan werken, Bauhaus is een mentaliteit, een manier van leven en denken. Kandinsky, Klee, Schlemmer en Moholo-Nagy worden zijn vrienden. Onder die omstandigheden ontstaan interessante experimentele bouwwerken, vaak de maatschappij uit de tent lokkend. Wat Niegeman vooral aanspreekt is de brug die tussen kunst en vormgeving wordt geslagen. Hij werkt mee aan de woonwijk Törten en aan het Totaltheater in opdracht van regisseur Erwin Piscator. Tevens is hij de assistent van de latere directeur Hannes Meyer, die de studenten begeleidt.

In 1928 onderbreekt hij zijn werkzamheden aan het Bauhaus om weer enkele maanden in Berlijn te werken, ditmaal bij de 'Algemeine Häuserbau Aktien Gesellschaft' (AHAG) onderleiding van Adolf Sommerfeld. Hier werkt ook Fred Forbat, met wie hij veel samenwerkt. Ze verbouwen het woonhuis van hun werkgever en realiseren grootschalige woningbouwprojecten in gietbeton.

Doceerde in 1928-29 aan het Bauhaus in Dessau.
In november van datzelfde jaar keert hij terug naar het Bauhaus, nu als docent. Gropius had hem gevraagd vanwege zijn interesse in de nieuwe bouwtechnieken staal en geprefabriceerde betonbouw. Niegeman had zich van het uitgesproken expressionisme ontwikkeld naar een innovatieve ontwerprichting die zich interesseerde voor massaproductie en de esthetiek van het machinetijdperk.

Hij verwerft in die tijd veel bekendheid met zijn ontwerp voor een tentoonstellingsstand voor de firma 'Junkers en Co.' (afdeling heetwatertoestellen) op de tentoonstelling 'Gas und Wasser' te Berlijn. Inmiddels heeft directeur Gropius plaats gemaakt voor Hannes Meyer, wat een radicale ommekeer betekent. Het begrip 'schoonheid' komt niet in Meyer's vocabulaire voor, en Bauhaus schuift dichter in de buurt van Neue Sachlichkeit op. Vele mensen (Moholy-Nagy, Breuer en Bayer) stappen op o.a. wegens de strengere ontwerpmethodes zoals Meyer ze voorstelt. Niegeman stapt na drie maanden op wegens een persoonlijk verschil van mening met Meyer over menselijke verhoudingen.

Na zijn vertrek van het Bauhaus treedt hij in 1930 in dienst als chef de bureau bij de architecten Hopp en Lucas in Koningsbergen. Anderhalf jaar lang werkt hij aan verschillende projecten als een hotel, een meisjesschool en een theater.

Niegeman in Magnitogorsk - Bouwen in het barre Siberië
Johan Niegeman was een van de Westerse architecten die begin jaren dertig naar het desolate Siberië trokken. Op deze onherbergzame plek mochten zij hun inzichten over eigentijdse woning- en stedenbouw in praktijk brengen. Er was al een steppe-nederzetting van 100 inwoners. Deze was voorbestemd om uit te groeien tot een omvangrijke industriestad van 150.000 inwoners: Magnitogorsk. Het plan maakte onderdeel uit van het eerste Russische vijfjarenplan. En om de Sovjet-Unie om te vormen van een traditioneel agrarisch land naar een modern industrieland was Westerse kennis nodig.
Aanvankelijk werd Magnitogorsk gebouwd onder leiding van de Duitse architect Ernst May en de Nederlander Mart Stam. In 1932 nam Niegeman de leiding van Stam over. May had eerder met een kleine groep ontwerpers een stedenbouwkundig plan gemaakt. Het model was door May in Frankfurt ontwikkeld en werd in veel nieuwe steden toegepast. Het woongebied zou bestaan uit wijken voor 4.000 tot 10.000 inwoners, van elkaar gescheiden door groene gordels. Elke wijk kreeg een gemeenschappelijk centrum met voorzieningen als school, eethuis, kindercrèches, kinderhuis, club, kliniek en winkels.
Aangekomen in Magnitogorsk trof Niegeman een eindeloos leeg steppelandschap aan. Alleen de fundamenten van een hoogoven, een spoorlijn met stationnetje, de houten barakken, een stuwmeer en een elektriciteitsnetwerk waren aanwezig. Terwijl veel architecten in het comfortabele Moskou logeerden, woonden Niegeman, zijn vrouw Gerda Marx, hun dochter Anda en hondje Pit in Magnitogorsk. In een houten barak bewoonde de familie Niegeman vijf jaar lang één kamer van vijf bij zeven meter. De ramen werden met papier afgeplakt tegen de kou, in de winter kon het 40 graden vriezen maar in de zomer kon het 40 graden boven nul zijn.
Het streven van de Duitse en Nederlandse architecten was uiteraard erg nobel. Maar de woningen bleken totaal niet overeen te komen met de leefgewoonten van de bevolking. Niegeman formuleerde het zelf als volgt: 'Wij vinden het geweldig dat voor arbeiders zulke mooie woningen worden neergezet. Maar de bewoners komen uit verschillende landstreken en behoren tot verschillende volkeren... Welnu deze "nieuwe bewoners" slaan hun tenten op tussen de strokenbouw en gebruiken de woningen als toilet en rommelberging. Wij, die dit gadeslaan zijn ontsteld over ons eigen wanbegrip, onze lichtvaardigheid en domheid'. - (Bekijk foto's en meer informatie van Niegeman in Magnitogorsk op Niegeman introduceerde in Magnitogorsk voor die tijd geheel nieuwe concepten in de woningbouw, namelijk montagebouw en differentiatie van woningtypen. Hij ontwierp woonblokken (opgezet als portieketagewoningen) in stroken, opgebouwd uit blokken slakkenbeton, met standaardplattegronden van 30 tot 40 vierkante meter. De woonblokken omvatten diverse woningtypen met twee, drie en vier kamers en een keuken. In de woningen waren de ramen en deuren zo geplaatst dat de bewoners hun huis zo praktisch mogelijk konden inrichten. Niegeman maakte voor de bouwvakkers een driedimensionaal instructiemodel: een bouwdoos waarvan de betonblokken werden uitgebeeld in houten blokjes zodat de woningen met dit realistische model konden worden 'proefgebouwd'. - (Niegeman weer terug naar Nederland bij zijn oom Wijdeveld, nu gevestigd op het instituut Elckerlijk in de Lage Vuursche. Het is moeilijk voor hem te zien hoe weinig ver men in Nederland is op het gebied van de moderne beweging en hij sluit zich aan bij soortgenoten, verenigd in de functionalistische groep 'De 8 & Opbouw'. Hij schrijft tevens voor het gelijknamige tijdschift. Na twee maanden kan hij al in dienst treden bij het bureau van Merkelbach en Karsten, twee oud studiegenoten uit Haarlem. Ze werken aan de uitbreiding van de AVRO gebouwen, gedeeltelijke een nieuwbouwproject van A. Bodon.

In 1939 werd Niegeman hoofddocent Binnenhuisarchitectuur aan het Instituut voor Kunstnijverheid Onderwijs in Amsterdam. Hier legde hij de basis voor de opleiding van een belangrijke generatie functionalistische interieur-ontwerpers. Bij gebrek aan eigen architectuuropdrachten ontwierp hij tijdens de oorlog vooral meubelen, sommige bedoeld om efficiënt en gestandaardiseerd te worden geproduceerd.

In de jaren vijftig werkt hij in het De 8 & Opbouw team mee aan het ontwerp van het dorp Nagele volgens het 'Nieuwe Bouwen'. Samen met Frans van Gool bouwt hij er een blok middenstands-woningen en zelfstandig bouwt hij enkele arbeiderswoningen.

Naast de paar samenwerkingsprojecten met De 8 opereert Niegeman zelfstandig. Hij maakt ontwerpen voor o.a. de Haagse binnenstad, werkt samen met Ida Falkenberg-Liefrink aan een villa voor studenten in Utrecht en schrijft zich in voor prijsvragen. Veel ontwerpen worden niet uitgevoerd. Zijn bureau is eerst gevestigd in zijn appartement in Amsterdam-zuid, later met de interieur-architecte Bé Niegeman-Brand in zijn atelier in Blaricum.

Websites: Nog veel meer informatie is te vinden op www.bonas.nl


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 97.

Tweets by kunstbus