kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 30-12-2015 voor het laatst bewerkt.

antroposofie

Antropo- (van Grieks anthro'pos = mens), -sofie (van Grieks sophia = wijsheid),

Antroposofie is een door Rudolf Steiner (1861-1925), opgestelde wijsgerige wereldbeschouwing.

Wat is antroposofie?
Antroposofie is een weg tot zelfkennis en kennis van de wereld. Ze helpt U om midden in de wereld te staan, tot bewustwording van je menszijn te komen, en een praktische vorm te geven aan een spirituele levenshouding en een innerlijke ontwikkeling, in vrijheid en vanuit eigen verantwoordelijkheid.

Veel mensen hebben fundamentele vragen of diep sluimerende vermoedens over het hoe en waarom van het bestaan. Welke ontwikkelingsweg gaat de mensheid als geheel en wat is daarin de rol van de individuele mens? Antroposofie maakt het mogelijk om zulke vragen concreet te bestuderen en door onderzoek en innerlijke scholing zelf antwoorden en inzichten te vinden.

Antroposofie ziet de wereld niet alleen als een werkelijkheid die je door louter tellen, wegen en meten kunt kennen of verklaren. Ze gaat uit van een niet-materiële werkelijkheid, een geestelijke realiteit, die een geheel vormt met alles wat onze fysieke zintuigen kunnen waarnemen.

Antroposofie reikt methoden aan om de spirituele kant van ons bestaan te leren ervaren en onderzoeken. Ze nodigt je uit om met beide benen op de grond vorm te geven aan een spirituele levenshouding. En zo, juist door je in te zetten voor anderen en voor de wereld, je ware ‘zelf' te ontplooien. Daarbij keert zij zich niet van de wereld af maar juist naar haar toe. Alleen door het aardse leven werkelijk te leven, kunnen we het doorgronden en in verbinding komen met de spirituele kern van ons bestaan.

Steiner de Kunstenaar
Steiner was ook kunstenaar. Hij schreef vier drama's, voerde die ook op, schilderde, beeldhouwde, dichtte en ontwierp een aantal gebouwen, waaronder het Goetheanum in Dornach (Zwitserland) en werkte aan de ontwikkeling van de euritmie, een geheel nieuwe bewegingskunst. Daarbij trachtte hij zijn kunst steeds in sociale zin tussen mensen werkzaam te laten worden.

Eerste en tweede Goetheanum
Een centrum van activiteit was ontstaan in Dornach, Zwitserland, waar de bouw van het eerste Goetheanum in 1913 ter hand werd genomen. Dit gebouw naar ontwerp van Rudolf Steiner werd in 1922 door brandstichting verwoest. De bouw van het tweede Goetheanum startte in 1925, het werd in 1928 geopend. Dit gebouw is nog altijd het culturele en organisatorische centrum van de antroposofische wereldbeweging.

Kunst en cultuur
Diegene aan wie de natuur haar openbaar geheim begint te onthullen, die voelt een onweerstaanbaar verlangen naar haar meest waardige vertolkster: de kunst ( Goethe )

Volgens de antroposofische opvatting is kunst geen uiterlijke nabootsing van mens en wereld, dus niet het in beeld brengen van een uiterlijke zintuigindruk. Tot de oorspronkelijke impuls van de kunst behoort namelijk dat de kunstenaar zich verbindt met de scheppende krachten en machten die in de uiterlijke wereld verborgen liggen. In het kunstzinnige scheppingsproces maakt de kunstenaar deze met behulp van het uiterlijke materiaal zichtbaar.

De scheppende krachten van de natuur putten uit een oneindige bron. Uit wat er in de natuur ontstaat is altijd veel meer af te lezen dan wat er in is gelegd. Voor iedere kunst afzonderlijk, voor architectuur, beeldhouwkunst, schilderkunst, muziek, dichtkunst, enzovoort, geldt dit ook. Kunstenaars die daartoe een bijzondere begaafdheid bezitten, kunnen bepaalde spirituele impulsen uit hogere gebieden opnemen. De afschaduwing hiervan kunnen zij in het menselijk scheppen in de fysieke wereld zijn neerslag laten vinden. Hieruit kan een vernieuwing van de cultuur ontstaan.

Antroposofie draagt de impuls van de kunst in zich. Wat zich aanvankelijk in de vorm van geesteswetenschap uit, wordt tot innerlijke beleving, tot kunstzinnig voelen en denken. Bij het opstijgen tot hogere geledingen van het mensenwezen komt vanzelf een kunstzinnige benadering naar voren. Overal waar de wereld schept, schept zij kunstzinnig. Antroposofie wil zich uiten in levende ideeën die op een gegeven moment uit zichzelf overgaan in het kunstzinnige en in het beeldende.

Wie zich kan vinden in het uitgangspunt dat er een geestelijke en een stoffelijke wereld is, zal ook gevoel krijgen voor het feit dat de geest zich uitdrukt in materie en begrijpen dat het geestelijke in het algemeen wordt aangeduid als het meest wezenlijke. Veel kunstenaars zoeken in hun werk naar uitdrukkingsvormen voor dit meest wezenlijke.
Rudolf Steiner heeft zich zijn hele leven met kunst beziggehouden, eerst vooral als publicist en criticus, later in toenemende mate als ontwerper en kunstenaar. Hij ontwierp gebouwen, maakte plastieken en schilderingen, schreef gedichten en theaterstukken. Hij werkte aan de ontwikkeling van de bewegingskunst 'euritmie' en gaf leiding aan het grootschalige bouwproject van het eerste Goetheanum (in Dornach, Zwitserland).
Met de uitkristallisering van de antroposofie werd ook het spreken van Steiner over kunst steeds concreter. Hij onderzocht waar de behoefte aan artistieke creatie vandaan komt, belichtte het karakter van kunststromingen als impressionisme en expressionisme, en hield zich bezig met de fysiologische en psychologische achtergronden van de verschillende kunsten.

Ruimtekunsten en tijdkunsten
Antroposofie maakt verwantschappen, verbanden en tegenstellingen onder de kunsten zichtbaar. De architectuur, de beeldhouwkunst en de schilderkunst zijn met elkaar verwant als kunsten van de ruimte, die zich vooral tot het oog richten. Daartegenover staan in de eerste plaats de dichtkunst en de muziek, de kunsten van de tijd, die zich vooral tot het oor richten. Daarbij komt meteen nog een zeer wezenlijk verschil aan het licht. De kunstwerken van de ruimte zijn, eenmaal door de kunstenaar gecreëerd, voltooide, onveranderlijke, tot vorm geworden objecten. Daarentegen moeten de kunstwerken van de tijd, om kunstzinnige realiteit te worden, telkens opnieuw door een 'interpreet' worden herschapen. 'Vorm' en 'beweging', de twee fundamentele componenten van alle kunstwerken, het gewordene en het wordende, hebben in twee kunstsoorten, ruimtekunsten en tijdkunsten, een verschillende positie en waarde.

Verzoening van de kunsten
Steiner doet zelf veel kunstenaarservaring op bij het door hem zelf ontworpen gebouw 'Goetheanum'. Hij werkt mee aan de plastische vormgeving en de beschildering van de binnenruimte, om zijn bedoelingen aan de bij de bouw meewerkende kunstenaars duidelijk te maken. Als taak van de moderne kunstenaar acht hij het in toenemende mate van belang om een 'verzoening van de kunsten' na te streven, zoals hij dat deed bij de kunstzinnige vormgeving van het eerste Goetheanum. Het idee van het 'Gesamtkunstwerk', die Richard Wagner als eerste heeft geformuleerd, komt hierdoor in de twintigste eeuw op zeer moderne wijze tot uitdrukking. Enkele jaren later wordt dit ideaal door Walter Gropius voor het door hem gestichte Bauhaus, zij het op andere wijze, opnieuw geformuleerd. Voor sommige kunstenaars van de twintigste eeuw wordt dit ideaal tot leidmotief van hun kunstenaarschap, bijvoorbeeld voor Schönberg en Kandinsky.

Twintigste-eeuwse avantgardekunst
Men zou kunnen denken dat kunstenaars die vanuit zo'n denkwijze, vanuit zulke ervaringen en zo bewust hun werken schiepen, onmiddellijk toegang zouden kunnen vinden tot Steiners ideeën. En zo was het aanvankelijk ook. Kandinsky heeft belangrijke werken van Steiner, bijvoorbeeld Theosofie, grondig bestudeerd; hij verwijst er nadrukkelijk naar in Spiritualiteit en abstractie in de kunst. Ook van Paul Klee is bekend dat hij zich diepgaand heeft beziggehouden met werken van Steiner. Evenzo heeft Alexander Javlensky zich in de antroposofie verdiept. Maar meteen groeide er bij hen een onbehagen, een weerstand, die er vooral op berustte dat zij als kunstenaars bezorgd waren dat het streven naar bovenzinnelijke kennis afbreuk zou doen aan de spontaniteit, oorspronkelijkheid en vrijheid van hun kunstzinnig handelen. Zij zagen wel de gemeenschappelijke oorsprong van fantasie en helderziendheid, maar begrepen niet het karakteristieke verschil tussen beide, waardoor ze elkaar niet uitsluiten, zoals Steiner dat meermalen heeft uitgesproken. Zo verwijderden zij zich weer van zijn ideeën.

Joseph Beuys
De wil om de schijn van de oppervlakte te doorbreken en in de diepere lagen van de werkelijkheid door te dringen, hebben alle artistieke stromingen aan het begin van de twintigste eeuw met elkaar gemeen. Ook als er geen contacten met de ideeën van Steiner aantoonbaar of bekend zijn. Deze impulsen, die in die tijd zo'n krachtig stempel hebben gedrukt op het geestelijke en artistieke leven, zijn van invloed gebleven, ook al zijn ze in daaropvolgende decennia door andere stromingen in de kunst verdrongen en op de achtergrond geraakt. Dat in het bijzonder de ideeën van Steiner hun impulserende kracht en betekenis niet hebben verloren, blijkt bij iemand als Joseph Beuys. Overtuigd door de grondgedachten van de antroposofie vat hij de impulsen van Steiner die op de kunst betrekking hebben zeer persoonlijk en eigenzinnig op, overigens op een wijze die geenszins onomstreden is.
Juist uit het voorbeeld van Beuys blijkt dat er geen 'antroposofische kunst' kan bestaan, in de zin van een of andere herkenbare stijl, maar dat de ideeën van Steiner slechts aansporingen kunnen zijn waardoor de individuele kunstenaar zich in overeenstemming met zijn persoonlijkheid kan laten inspireren.

Transparante kunstzinnige fantasie
De overtuiging dat de kunstenaar door meditatieve verdieping, door scholing van zijn geestelijke vermogens de fantasiekracht van zijn kunstenaarschap kan bevruchten en verhogen, krijgt weer meer en meer aanhang. In deze zin staan wezen en taak van de hedendaagse en toekomstige kunst in verband met een verruiming van onze kenvermogens. Wanneer de kunstenaar de intensivering van zijn waarnemingen verbindt met het streven naar innerlijke kennis, krijgt zijn fantasie gaandeweg een groter geestelijk waarheidsgehalte, wordt ze lichter en transparanter voor de openbaringen van een hogere wereld. In het streven naar zo'n nieuwe transparantie van de kunstzinnige fantasie ligt het eigenlijk vernieuwende van de kunstopvatting en de kunstimpuls van de antroposofie.
(Uit het nawoord van Ekkehard Randebrock De kunstopvatting van Rudolf Steiner in De spirituele bronnen van de kunst van Rudolf Steiner, WV-h1, Zeist 1993.)

Door antroposofie geïnspireerde kunstuitingen
Euritmie
Het eigene van een woord, een zin of een ge-dicht, het eigene van een paar tonen of een heel muziekstuk; euritmie maakt het zicht-baar. Taal en muziek verschijnen in dans en beweging, worden in de ruimte beleefbaar. Gebaar, choreografie en kleur geven uitdruk-king aan wetmatigheden zoals ritme, maat en melodie, verborgen in toon en woord, evenals in de samenklank die tonen tot muziek en woorden tot poëzie maken. Diverse euritmie-ensembles geven jaarlijks voorstellingen in schouwburgen en theaterzalen in het land. Het Euritmie & Theater Impresariaat Nederland organiseert een deel van deze tournees en geeft informatie via een nieuwsbrief en via haar website. Op Vrije Scholen behoort euritmie door zijn pedagogisch ondersteunende werking tot een van de basisvakken. Hogeschool Helicon verzorgt een hbo-opleiding tot docent dans/euritmie in Den Haag (voorheen Academie voor Eurythmie). Het 'Instituut voor Eurythmie in Werkgebieden' richt zich op het bedrijfsleven. Euritmie werkt daar als medicijn zowel tegen stress als tegen de gevolgen van eenzijdig werk. Tenslotte is er de therapeutische toepassing: heileuritmie of euritmietherapie.

Spraak- en toneelkunst
Wie kwaadaardig wordt toegesproken of wie ontroerd raakt door een gedicht, weet dat taal meer is dan informatiemiddel. Zoals je kunt spreken van klankkleur of timbre, zo kun je ook spreken van een 'woordgebaar'. Klankkleur, woordgebaar en ritme zijn kwaliteiten die schuilgaan achter de pure informatie van woorden. Door oefening, de zogenaamde spraakvorming, ontstaat hiervan een intense beleving en van daaruit een nieuw gevoel voor de betekenis van taal. Omdat klanken een uitwerking hebben op het lichaam kan spraakvorming ook therapeutisch worden gehanteerd.

Architectuur
De vormgeving van een gebouw is afhankelijk van de creativiteit, maar ook van het gekozen uitgangspunt van de architect. Meestal zal het een grote rol spelen voor wie of wat hij bouwt: wat de functie van een gebouw is. Organische architectuur kan ontstaan als de architect voorop stelt dat hij in het gebouw zichtbaar wil laten worden wat karakteristiek is voor de mensen of de organisatie die het gaat gebruiken, in vorm, kleur en ruimtelijke verhoudingen. Als dit slaagt is het gebouw zo verwant aan de gebruikers dat zij het zullen ervaren als een gezonde, passende omgeving.

Zie over het onderwerp antroposofie en kunst ook de volgende pdf-documenten van uitgeverij christofoor: 1: vertalingen 2: Vorm en beweging 3: De spirituele bronnen van de kunst

Bronnen: www.antroposofie.nl, www.antrop-ver.nl


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 163.