kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 12-01-2016 voor het laatst bewerkt.

equator



Denkbeeldige cirkel, even ver van beide polen, op aarde en aan de hemel => evennachtslijn, linie

De evenaar of equator is een denkbeeldige lijn op het aardoppervlak in de vorm van een grootcirkel midden tussen de polen. De evenaar verdeelt de aarde in twee gelijke helften, een noordelijk halfrond en een zuidelijk halfrond en kruist de meridianen onder een hoek van 90°. De hemelequator verdeelt de sterrenhemel in een noordelijke en zuidelijke sterrenhemel.

Noordelijk halfrond
Het noordelijk halfrond is het gedeelte van de aarde ten noorden van de evenaar.
De meeste werelddelen, met uitzondering van Australië en Antarctica, liggen geheel of gedeeltelijk op het noordelijk halfrond. Afrika en Zuid-Amerika liggen voor een gedeelte op het zuidelijk halfrond en de Indonesische eilanden zijn het enige deel van Azië dat ten zuiden van de evenaar ligt. Het noordelijk halfrond is dan ook veel bevolkter dan het zuidelijk halfrond.
Op het noordelijk halfrond zijn de seizoenen tegengesteld aan die op het zuidelijk halfrond. De zomer begint hier op of rond 21 juni, de dag die ten noorden van de Kreeftskeerkring de langste dag van het jaar is. De kortste dag en het begin van de winter is om en nabij 22 december.
Op het noordelijk halfrond staat de zon 's middags, behalve in het gebied tussen kreeftskeerkring en de evenaar wanneer het zomer is, altijd in het zuiden. De zon beweegt schijnbaar van links naar rechts gedurende de dag, dit in tegenstelling tot op het zuidelijk halfrond.

Zuidelijk halfrond
Het zuidelijk halfrond is het gedeelte van de Aarde ten zuiden van de evenaar.
De twee continenten die geheel op het zuidelijke halfrond liggen zijn Australië en Antarctica. Zuid-Amerika en Afrika liggen beiden gedeeltelijk op het zuidelijk halfrond. Het grootste gedeelte van de oppervlakte wordt ingenomen door oceanen; deze maken een aanzienlijk groter deel uit van de totale oppervlakte dan op het noordelijk halfrond.
Door de kanteling van de aardas zijn de seizoenen op het zuidelijk halfrond tegengesteld aan die op het noordelijk halfrond. Vanaf om en nabij 23 september, wanneer de zon recht boven de evenaar staat (equinox) beweegt deze schijnbaar steeds verder naar het zuiden, tot hij op ± 22 december boven de Steenbokskeerkring staat. Deze dag is ten zuiden hiervan de langste dag van het jaar, en betekent het begin van de zomer op het zuidelijk halfrond. Rond 20 maart staat de zon wederom boven de evenaar en begint op het zuidelijk halfrond de herfst.
In tegenstelling tot op het noordelijk halfrond staat de zon (behalve in het gebied tussen de evenaar en de Steenbokskeerkring, wanneer het zomer is) rond het middaguur altijd in het noorden, en deze beweegt dus schijnbaar van rechts naar links gedurende de dag.
Waar op het noordelijk halfrond de Poolster als oriëntatiepunt kan worden gebruikt, is deze niet te zien op het zuidelijk halfrond. Hier zijn echter enkele sterrenbeelden te zien die juist in het noorden niet of nauwelijks te zien zijn, bv. het zuiderkruis.

De evenaar dient als referentie (nul graden NB/ZB) voor het aangeven van de geografische breedte van een positie. De polen liggen daarbij op 90° NB/ZB. De evenaar is 40.076,592 km lang.

De snelheid ten gevolge van de draaiing van de aarde is op de evenaar het grootst en bedraagt ongeveer 1670 kilometer per uur. Op de pool is deze snelheid het laagst, namelijk gelijk aan nul. (Iemand die op de pool staat, draait alleen maar om zijn of haar eigen as). Het waait echter niet harder op de evenaar dan elders, omdat de atmosfeer van de aarde net zo hard meedraait.

Op de evenaar staat de zon tweemaal per jaar precies recht boven de grond (in het zenit). Dit geldt overigens voor het gehele gebied tussen de beide keerkringen. Daarom is het op de evenaar meestal erg heet en zijn er ook geen seizoenen, zoals die in gematigde gebieden als Nederland en België worden gekend. Wel kent men er vaak een natte en een droge tijd. De zonkracht is op de evenaar gemiddeld het grootst.


Van noord naar zuid:
De kreeftskeerkring
De evenaar
De steekbokskeerkring

Keerkring
De keerkringen zijn bijzondere parallellen. De ene keerkring bevindt zich op ongeveer 23½° noorderbreedte (de Kreeftskeerkring) en de andere op ongeveer 23½° zuiderbreedte (de Steenbokskeerkring). De exacte breedte is 23,439°, deze is gelijk aan de inclinatie van de aardas t.o.v. de baan van de aarde rond de zon. Het gebied tussen de keerkringen wordt de tropen genoemd.
Doordat de aardas een hoek maakt t.o.v. de baan rond de zon, bereikt de zon voor een waarnemer niet op elke datum dezelfde maximale hoogte. Op of rond 21 juni staat de zon loodrecht boven de Kreeftskeerkring. Op het noordelijk halfrond begint dan de zomer, op het zuidelijk halfrond begint dan de winter. De zon staat op dat moment volgens de astrologie in het teken Kreeft (Cancer).
Als op of rond 22 december de zon loodrecht boven de Steenbokskeerkring staat is de situatie omgekeerd, dan begint op het noordelijk halfrond de winter, terwijl het zuidelijk halfrond aan het begin van de zomer staat. De zon staat op dat moment volgens de astrologie in het teken Steenbok (Capricornus).
Enkel op of tussen de keerkringen kan de zon 's middags in het zenit (loodrecht boven je) staan. Ten noorden van de kreeftskeerkring staat de zon 's middags altijd in het zuiden. Ten zuiden van de steenbokskeerkring staat zij 's middags altijd in het noorden. Tussen de keerkringen zijn beide mogelijk naargelang het seizoen en staat ze 2 keer per jaar in het zenit. Zoals reeds eerder gezegd, op de keerkringen zélf is dat slechts éénmaal het geval.
Overal op aarde beweegt de zon van oost naar west. Dit heeft namelijk niets te maken met de hellingshoek van de aardas en de baan van de aarde rond de zon, maar alles met de omwenteling van de aarde rond haar as.
In de meetkunde worden de keerkringen een kleincirkel genoemd.

Een andere bijzonderheid is dat de dag en de nacht rond de evenaar vrijwel even lang zijn. De sterren aan de hemel beschrijven allemaal een halve cirkel, net als de zon. De poolster, die in noorderlijker gebied vrijwel stil staat omdat de aardas er doorheen wijst, is op en ten zuiden van de evenaar niet te zien.

De ligging van de evenaar werd bepaald in de 18de eeuw door een Franse expeditie onder leiding van Charles Marie de La Condamine. Met zijn expeditie wou hij bewijzen dat de aarde aan de polen is afgeplat. De locatie die hij aanwees als de evenaar ligt echter enkele honderden meters naast de werkelijke helft van de aarde, een fout die door de Ecuadoriaanse overheid is vereeuwigd in het monument Mitad del Mundo.

Trivia
- Het land Ecuador ligt op de evenaar en is daarnaar genoemd.
- Als men per schip de evenaar oversteekt zal volgens de traditie de zeegod Neptunus met zijn gevolg aan boord komen. Hij zal mensen die niet eerder de equator hebben gepasseerd dopen tot een echte zeeman, wat gepaard gaat met een ontgroeningsritueel.


Grootcirkel (rood) en kleincirkel (blauw)

Grootcirkels en Kleincirkels
De evenaar is een grootcirkel: een cirkel op een boloppervlak waarvan de straal gelijk is aan de straal van de bol. Dit betekent ook dat middelpunt van alle grootcirkels en van de bol samenvallen. Wanneer men een doorsnede van een bol construeert, levert dit een schijf op waarvan de omtrek een cirkel is. In het geval van een grootcirkel snijdt het vlak dan per definitie het middelpunt van de bol. De kortste verbinding tussen twee punten op een bol, gemeten over de oppervlakte, is altijd een deel van een grootcirkel. Zo vaart een transatlantisch schip van Southhampton naar New York niet over een oost-west-breedtegraad, wat op veel wereldkaarten (o.a. bij een Mercatorprojectie) de kortste route lijkt, maar over de grootcirkel die door beide plaatsen loopt. Deze grootcirkel loopt relatief hoog (noordelijk) over de Atlantische oceaan. Op deze route komen ook ijsbergen voor, zoals de Titanic ervoer. Op kaarten in de gnomonische projectie zijn alle grootcirkels rechten, wat handig is om de kortste route door de lucht of over het water te bepalen. Andere projecties hebben die eigenschap niet. In het geval van onze aardbol geldt dat alle meridianen grootcirkels zijn, maar behalve de evenaar zijn de breedtecirkels of parallellen dat niet.

Een kleincirkel of kleine cirkel van een bol is de doorsnede van die bol met een vlak dat niet door het middelpunt van de bol gaat. Kleincirkels hebben altijd een kleinere diameter dan de bol zelf. Hoe kleiner de diameter van een cirkel is, hoe groter zijn kromming. Hierdoor is een deel van de kleincirkel niet de kortste afstand tussen twee punten op een bolvormig oppervlak. Alle parallellen, afgezien van de evenaar, zijn kleincirkels. Zowel de keerkringen Kreeftskeerkring en Steenbokskeerkring, alsmede de poolcirkels van de noord- en zuidpool zijn dus voorbeelden van kleincirkels.

Meridiaan
Een meridiaan is in de aardrijkskunde een rechte lijn op het aardoppervlak tussen de noordpool en de zuidpool. Daarmee vormt de lijn de helft van een grootcirkel. Het woord 'meridiaan' komt van het Latijnse 'meridies' dat 'midden van de dag' of 'middag' betekent. De zon passeert een bepaalde meridiaan precies halverwege het tijdstip van zonsopkomst en het tijdstip van zonsondergang op dezelfde meridiaan. Hetzelfde Latijnse woord heeft trouwens ook geleid tot de begrippen 'ante meridiem' (AM of 'voor de middag') en 'post meridiem' (PM of 'na de middag').

Het is overigens niet zo dat het passeren van de zon over de meridiaan (ook wel culminatie genoemd) altijd precies om 12 uur gebeurt, behalve voor wie het uur, het zonne-uur in dat geval, op een zonnewijzer afleest. Er zijn drie hoofdredenen hiervoor:
. Door de indeling van de aarde in tijdzones zou dit alleen voor de centrale meridiaan in een tijdzone gelden. Bij een "ideale" indeling van tijdzones kan de lokale gemiddelde zonnetijd een half uur afwijken, in de praktijk worden tijdzones ook door politieke, nationale en historische overwegingen bepaald. De tijd op de meridiaan van Amsterdam (5° oost) zou slechts 20 minuten voorlopen op Greenwichtijd, in de Tweede Wereldoorlog is echter besloten dat Nederland de Berlijnse tijd zou aanhouden, die eigenlijk voor 15° oosterlengte correct is. Gedurende de zomertijd komt daar nog eens een extra uur bij.
. Een tweede reden waarom de zon niet exact om 12 uur culmineert ligt in het feit dat de baan van de aarde niet exact cirkelvormig maar licht elliptisch is. Hierdoor loopt de aarde in de "binnenbocht" iets sneller dan in de buitenbocht.
. Een andere, kleinere afwijking wordt veroorzaakt door het feit dat de zon gedurende het jaar langs de ecliptica beweegt en niet langs de hemelequator.
Beide laatste effecten zorgen ervoor dat de zon gedurende het jaar om 12 uur een "8-vormige" figuur lijkt te beschrijven, de afwijking is ruim -14m14s op 11 februari en +16m26s op 3 november.


Nulmeridiaan
De meridiaan die door het Koninklijk Greenwich Observatorium in Engeland loopt, staat bekend als de 'meridiaan van Greenwich' of 'nulmeridiaan'. Voor navigatie en communicatie is het wenselijk om één meridiaan af te spreken die geldt als nul-graden-meridiaan; andere meridianen kunnen ten opzichte van deze 'nulmeridiaan' worden uitgezet. De keuze van de nulmeridiaan is arbitrair. In het verleden zijn er dan ook veel verschillende meridianen als nulmeridiaan aangewezen geweest, waaronder die door belangrijke steden als Parijs, Rome, Kopenhagen, Jeruzalem en Sint Petersburg. Uiteindelijk is in oktober 1884 de meridiaan door het Koninklijk Greenwich Observatorium in Greenwich (Engeland) als de internationaal geldende nulmeridiaan gekozen op de Internationale Meridiaan Conferentie. Van de 25 aanwezige landen stemden alleen Brazilië en Frankrijk tegen. Frankrijk accepteerde de nulmeridiaan van Greenwich pas officieel in 1911.

De aarde is over de evenaar verdeeld in 360 graden. Iedere meridiaan kan worden aangeduid aan de hand van de hoek die deze maakt met de nul-graden-meridiaan die door Greenwich loopt. De meridiaan die precies tegenover de nulmeridiaan loopt (en die samen met de nulmeridiaan een grootcirkel vormt), ligt op 180 graden. Op het oostelijk halfrond – ten oosten van Greenwich dus – telt men van tot 180 graden oosterlengte (OL), en op het westelijk halfrond telt men van tot 180 graden westerlengte (WL). De meridianen staan vaak – net als de breedtelijnen die er haaks op staan – aangegeven op plattegronden.


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Evenaar
Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 168.

Tweets by kunstbus