kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Friedrich Nietzsche

Friedrich Wilhelm Nietzsche werd geboren in Röcken bij Lützen (Pruisische provincie Sachsen) op 15 oktober van het jaar 1844, de verjaardag van koning Friedrich Wilhelm IV van Pruisen. Daarom kreeg hij van zijn vader dezelfde voornamen als de koning.

Friedrichs vader was dominee in de lutheraanse kerk, ook van moeders kant waren er vele dominees en andere kerkelijke functionarissen. De jonge Friedrich moest de familietraditie van de mannelijke Nietzsches consequent doorvoeren, en wel de uitvoering van de plicht van een lutherse predikant. Naast zijn vader was ook zijn grootvader predikant van een kleine gemeente geweest. Wie zou hebben vermoed dat Friedrich Nietzsche een voorvechter van de anti-christelijke leer en een overtuigd atheïst in het latere leven zou worden.

Reeds in 1849 sterft Nietzsches vader en kort daarna ook zijn jongere broertje Joseph.

Vanaf zijn vijfde levensjaar leeft Nietzsche 10 jaar lang in een gezin van 5 vrouwen: zijn moeder, zijn zus Elisabeth, zijn oma van vaders kant en twee tantes, zusters van zijn vader.

Al vroeg ontwikkelde de jonge Nietzsche een interesse voor poëzie. Met tien jaar begon hij de eerste gedichten te schrijven.

In 1859 werd hij toegelaten tot het elite gymnasium annex internaat in Schulpforta bij Naumburg/Silezië .

Hij richt het dispuut Germania op: elk lid was verplicht om eens per drie maanden aan de anderen een werkstuk voor te leggen. Dat kon een gedicht zijn, een muzikale compositie, een architectonisch ontwerp of een essay. De anderen hadden de plicht het voorgelegde product zo scherp als mogelijk te bekritiseren.

In 1864 sluit Nietzsche zijn gymnasium opleiding af met een in het latijn geschreven essay over Theognis van Megara (een dichter uit de 6e eeuw voor Chr) en gaat in Bonn theologie studeren.

Hoewel hij nog een jaar theologie studeert in Bonn, is hij vooral gegrepen door de studie van de oude Griekse en Romeinse literatuur. In het jaar 1865 als de filoloog Ritschl van Bonn naar Leipzig gaat, volgt Nietzsche hem en wordt hij - volgens Ritschl zelf - diens meest briljante leerling.

Twee figuren die voor Nietzsche een belangrijke voorbeeld-rol spelen in zijn polemiek met de eigentijdse cultuur zijn de filosoof Arthur Schopenhauer (1788-1860) en de componist Richard Nietzsche gezochte vernieuwing van de cultuur verdraagt geen dogmatische modellen.

In februarie 1869 nam Friedrich Nietzsche zijn professoraat in Basel als buitengewoon hoogleraar in de Griekse taal en literatuur (filologie) aan. Reeds met vierentwintig jaar hield hij een rectoraatsrede over 'Homerus en de klassieke filologie'.

In het haar 1871 meldde de patriotische Nietzsche zich als vrijwillige hospik in de Duits-Franse oorlog. Daarbovenuit beklaagde Nietzsche zich na de Rijksstichting op 18 januarie 1871 over het gebrek aan geestelijke eenheid van Duitsland in Nietzsche een theorie over de wijze waarop de Griekse tragedie te verklaren zou zijn uit een poging van de Griekse mens om twee levensprincipes die ten onrechte dikwijls worden gescheiden in een harmonische eenheid samen te brengen. De goden Apollo en Dionysus vertegenwoordigen deze twee beginselen; Apollo het rationele, evenwichtige, kritische, individuele element, Dionysus het onstuimige, de overgave, het natuurlijke, niet-reflexieve en collectieve. Nietzsche illustreerde aan de geschiedenis van de klassieke Griekse literatuur hoe men aan deze kan uitleggen als één lange poging tot integratie van dionysische en apollinische elementen.

Na de reconstructie van ontstaan en ondergang van de Griekse tragedie richtte Nietzsche zijn blik op de eigen tijd, waarin hij een ontbreken van de dionysische levenscomponent signaleerde.

Er tekende zich vanaf 1876 een vervreemding van Wagner af, totdat ten slotte de vriendschappelijke verhouding van de beide mannen tot een breuk kwam, op basis van de uiteenlopende opvattingen over de christelijke religie en de zedelijke moraalvoorstellingen. Nietzsche zwoer de bekrompen overgave aan de christelijke godsdienst af, toonde de 'Slavenmoraal' van deze levensvijandelijke religie aan en verkondigde 'de-dood van god'. Dit ging gepaard met een grotere belangstelling voor de wetenschap en een afwending van metafysisch denken. De tendens zich steeds verder van de traditie te

De reacties op zijn filologisch werk maken het Nietzsche overigens niet gemakkelijk zijn cultuurkritische ambitie waar te maken. Dat versterkt zijn verlangen om zijn hoogleraarstaak op te geven. Het werk viel hem overigens ook door toenemende gezondheidsklachten steeds zwaarder. Heftige migraineaanvallen maakten hem vaak het lezen en schrijven volstrekt onmogelijk. Na reeds verschillende malen zijn werk te hebben moeten onderbreken, legt hij zijn functie in 1879 definitief neer.

Toen hij tien jaar daarvoor naar Basel kwam, had hij zijn Duitse nationaliteit al opgegeven, zonder een nieuwe nationaliteit aan te nemen. Vanaf nu zal hij ook werkelijk als statenloze, als nieuwe of toekomstige Europeaan zoals hij het wel uitdrukt, rondtrekken zonder vaste woon- of verblijfplaats.

Hij zoekt steeds de streken op waar het klimaat het meest gunstig lijkt voor zijn zwakke gestel, en woont op kleine pensionkamertjes afwisselend in Zwitserland (Sils Maria) en Italië (Venetië, Genua, Rome, Napels en Nice, dat toen Nizza heette en ook tot Italië behoorde). Hij bezoekt vrienden en kennissen, maar leeft doorgaans alleen en is nooit langere tijd temidden van anderen.

Nietzsches dagen bestaan voor een groot deel uit wandelingen, tijdens welke hij kleine notities maakt. Die aantekeningen werkt hij later uit tot korte teksten: aforismen in meer of minder strikte zin van het woord, teksten die veel te raden laten, die vaak meerzinnig zijn, die eerder de lezer tot zelf denken aanzetten dan dat ze een theorie van de auteur presenteren.
Regelmatig verzamelt Nietzsche deze aantekeningen in boeken die hij wel aanduidt als wandel-boeken: het zijn boeken die men evenmin aan één stuk kan doorlezen, als ze aan één stuk geschreven zijn. Al deze boeken verzamelen gedachten over een grote verscheidenheid aan onderwerpen, steeds geformuleerd in korte teksten, variërend van enkele regels tot enkele pagina¹s. En hoewel er wel een zekere orde zit in de verzameling van teksten per hoofdstuk, blijft de lezer gedwongen steeds grote stappen te nemen, of te springen van het ene onderwerp naar het andere.

Nietzsches boeken gaan (althans vanaf deze tijd) niet over een of over enkele onderwerpen, maar ze gaan over ongeveer alles. En ze geven van al die onderwerpen geen volledige bespreking, maar slechts een scherpe observatie, of een verrassende kijk, puntig en vaak raadselachtig geformuleerd. Nietzsche dwingt zijn lezer bijna tot opvolging van zijn eis: zijn boeken kunnen alleen maar langzaam gelezen worden, met ruimte voor eigen bijgedachten, met oog voor betekenisvolle associaties, met tijd voor herlezing en herdenking.

Aan één stuk door in verschillende plaatsen scheppend, voornamelijk in Italië, publiceerde Nietzsche 'Menselijk, al te menselijk' (1880), 'Morgenrood' (1881) en 'De vrolijke wetenschap' (1882). Nietzsche poogde in alle drie werken, de mens als een wezen voor te stellen, die de vrijheid bezit, zich zijn deugden, zeden en zijn eigen moraal te kiezen.

Zarathustra
Begin augustus van het jaar 1881 heeft Nietzsche een bijna mystieke ervaring, die hem naar eigen zeggen de gedachte van de eeuwige terugkeer ingeeft. Het is deze ervaring die Nietzsche probeert te articuleren en in haar betekenis en consequenties uit te werken via de door hem ontworpen figuur van Zarathustra (1882-1885).
Alles wat gebeurt, is reeds eindeloos vaak eerder gebeurd en zal nog eindeloos vaak herhaald worden. Er is alleen maar een voortdurend worden, maar dat is geen ontwikkeling naar een doel, doch een eindeloze herhaling van hetzelfde. Voor Nietzsche is dat niet een verschrikkelijke ervaring die alles zinloos maakt, maar juist uitdrukking van de hoogste affirmatie en zelfs verheerlijking van het leven: er is geen enkel doel of norm buiten deze werkelijkheid waaraan zij gemeten en waarbij vergeleken zij veroordeeld kan worden. De aarde staat niet meer in het perspectief van de hemel, maar staat zelf centraal.
Hij gebruikt naar eigen zeggen de naam van de Perzische profeet Zarathustra, omdat die als eerste een streng dualistische godsdienst zou hebben ontworpen, die in deze nieuwe, Nietzsches, Zarathustra overwonnen wordt. In Also sprach Zarathustra zien we deze figuur rondtrekken en tot het volk, tot zijn leerlingen, tot zichzelf en tot enkele uitverkoren hogere mensen spreken over de gedachte van de eeuwige terugkeer en wat die vooronderstelt en mogelijk maakt: de wil tot macht als de naam voor de werkelijkheid die geen zin of telos heeft; de dood van God als de samenvatting van de afbraak van alle overwonnen eeuwige waarden en waarheden; en de Übermensch als de figuur waarin verbeeld wordt in welke nieuwe staat de mens zal komen door deze radikale affirmatie.

Na de Zarathustra blijft het voor Nietzsches doen buitengewoon lang stil. Bijna twee jaar lang publiceert hij niets. In die tijd herleest Nietzsche zijn vroegere werk en herinterpreteert vanuit zijn nieuwe inzicht. Als hij vervolgens vanaf 1886 het grootste deel van dat vroegere werk opnieuw uitgeeft, voorzien van nieuwe voorwoorden, en in enkele gevallen uitgebreid met nieuwe hoofdstukken of andere toevoegingen, is dat overigens niet alleen om ze in het licht van die nieuwe ervaring te plaatsen. Het heeft ook een zeer aardse reden: Nietzsche wil naar een andere uitgever overstappen omdat hij de oude van anti-semitisme verdenkt. Maar deze wil daar alleen in toestemmen als de nieuwe uitgever de grote voorraad van zijn slecht verkopende boeken overneemt. Om ze een nieuwe kans op een publiek te geven, laat Nietzsche nieuwe kaften drukken, waarop de oude bindsels trots als nieuwe editie worden aangeprezen.

In de jaren 1886 en 1887 volgden 'Voorbij goed en kwaad' alsook 'Naar een genealogie van de moraal'. Verdere kleinere werken als 'Het geval Wagner' (1888), 'De anti-christ' (1894 gepubliceerd) en 'Nietzsche contra Wagner' (1895) voeren Nietzsches esthetische levensinstelling en anti-christelijke houding verder. En behalve al deze boeken hebben we uit deze laatste jaren bovendien een kleine 2000 pagina¹s met nagelaten aantekeningen.

Op 3 januari 1889 wordt Nietzsche in Turijn door omstanders naar zijn pension gebracht, nadat hij huilend een paard om de hals gevallen was, dat afgeranseld werd. Vanaf dat moment heeft hij nauwelijks nog een helder moment beleefd en was hij geestelijk dood.

Zijn vriend en collega aan de Baselse universiteit, Franz Overbeck, heeft hem opgehaald en hem naar een kliniek in Basel gebracht. Vandaar werd hij overgebracht naar Jena, en na ruim een jaar naar Naumburg waar hij werd verzorgd door zijn moeder. Na haar dood nam zijn zus Elisabeth die taak over en werd hij door haar naar Weimar verhuisd. Daar stierf Nietzsche op 25 augustus van het jaar 1900. Hij werd begraven in Röcken.

Elisabeth (weduwe geworden toen haar fel antisemitische man Bernhard Förster zelfmoord had gepleegd nadat hij zijn poging om een zuiver arisch Nueva Germania op te bouwen in Paraquay jammerlijk had zien mislukken) was inmiddels begonnen om de nalatenschap van haar broer te beheren. Gedreven door politiek verdachte sympathieën en door megalomane fantasieën, stichtte zij een Nietzsche-archief, stelde haar broer er nu en dan ten toon aan betalende toeschouwers en stelde uit diens nalatenschap zijn zogenaamde hoofdwerk samen. Niet gehinderd door kennis van zaken of een streng geweten compileerde zij het boek Der Wille zur Macht (1901, tweede uitgebreide editie 1906), dat ondanks alle willekeur en verminkingen, een enorme invloed heeft uitgeoefend op de Nietzsche-interpretatie. Het duurde tot 1960, voordat er eindelijk een kritische editie van het werk van Nietzsche begon te verschijnen, en Nietzsches denken weer opgegraven kon gaan worden van onder een dikke laag van decennia van vertekenende interpretaties.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 337.