kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 19-01-2016 voor het laatst bewerkt.

ideeënleer

De zogenaamde 'ideeënleer' van Plato (427-347 vC) is beroemd, of liever gezegd berucht. Generaties gymnasiasten en academici zijn opgegroeid met de gedachte dat Plato met zijn ideeënrijk een hogere werkelijkheid heeft beschreven, bevolkt met volmaakte, eeuwige Ideeën. De gewone werkelijkheid hier beneden zou slechts een afspiegeling van dat hogere zijn, en dus een schijnwereld, een illusie. Ook de beroemde vergelijking van mensen in een grot kan dit beeld oproepen. Echter, uit hun context gelicht zijn dit slechts barre karikaturen die verhullen wat de ideeënleer in feite is: een sobere hypothese die de functie heeft de 'gewone' werkelijkheid nu juist de objectieve status van domein van wetenschappelijk onderzoek te verlenen, een status die ondermijnd was door het rigoureuze scepticisme en relativisme dat in Plato's tijd heerste. Plato heeft de hypothese met succes gebruikt voor het oplossen van fundamentele logische en filosofische kwesties.

Zoals bekend schreef Plato uitsluitend dialogen. Hierin besprak hij filosofische en wetenschappelijke problemen van de meest uiteenlopende aard. Reeds in de oudheid werden ze geprezen om hun briljante stijl.

Plato gaat verder dan Socrates, in zoverre dat hij het relativisme van de sofisten en het wetend niet-weten van Socrates niet aanvaardt. Voor hem is de filosofie immers wetenschap die in staat is geldige kennis te verschaffen. Plato vraagt en onderzoekt: Welk verlangen draagt de mens in zich om? Wat is de zin van zijn Zijn? - Met deze vragen begint, zoals hij zegt, het reuzengevecht om het Zijn.

'Alleen hij kan zich tot kennis der Ideeën verheffen, die de wijsgerige drift bezit.'

Het is de drift van de Eros, van de liefde, waarin het oerverlangen en het oer-Zijn van de mens verborgen ligt, zegt Plato. Hij geeft daarmede aan dit woord, dat oorspronkelijk in het Grieks de liefde (teeldrift) aanduidde, (ook de god van de liefde heet Eros), een vergeestelijke en hogere betekenis. Deze Eros is het verlangen naar het schone, het verlangen van de mens deel te hebben aan het schone, daarin een thuis te vinden. De mens ziet allereerst de schoonheid van de dingen en van de mensen, eerst in één, dan in verschillende en vervolgens in alle. Maar de Eros drijft hem nog verder. Hij wil het Schone zelf aanschouwen, hij wil het oerbeeld van het schone ontdekken. Dit oerbeeld van het schone aanschouwt hij uiteindelijk in de idee van het schone.

Eros is het streven om van het zinnelijke naar het geestelijke op te stijgen; de drang van de sterveling zich tot onsterfelijkheid te verheffen en tegelijk het verlangen deze drift ook in anderen wakker te roepen.

De onderste trap van deze Eros is de lust in de schone lichaamsgestalte. Elk zich bezig houden met het schone voedt deze drift, vooral de muziek, die als voorbereiding tot de wijsbegeerte moet worden beschouwd, en de mathematica, daar deze leert van het zinlijke af te zien en de pure vormen te beschouwen.

De Ideeenleer van Plato houdt ongeveer het volgende in. Plato gaat ervan uit dat alles wat de mens om hem heen waarneemt wezenlijk 'onvolmaakt' is. Als hij een boom ziet, dan is dat nooit een volmaakte boom. De stam vertoont rare knobbels, er zijn takken afgebroken. Als hij in een landschap lijnen ontwaart, dan zijn dat nooit volmaakte lijnen. Kortom, de wereld is zeer onvolmaakt. En de mens kan daar geen vrede mee hebben, volgens Plato. Toch hebben alle bomen iets gemeen, hoe onvolmaakt ze ook zijn, namelijk datgene wat kenmerkend is voor een boom, het wezen van wat een boom is, het 'bomige'. Van het bestaan van dit 'bomige' zijn we ons vaag bewust, we kunnen immers een boom herkennen en zeggen 'Dat is een boom'. Hoe is dat mogelijk? Wel, zegt Plato, onze geest herkent blijkbaar in al die gebrekkige bomen toch iets van 'de Boom', ziet een afspiegeling van de volmaakte Boom in al die bomen. En zo is het met alle dingen op deze wereld: ze vormen slechts een onvolmaakte afspiegeling van Dingen die existeren in een Wereld waarin alles volmaakt is. Deze Ideale Wereld is de werkelijke wereld. De wereld waarin wij ons stoffelijk bestaan slijten is maar schijn, is slechts een 'verschijnsel'.

(Symposion, Phaidon, Staat II-X),
In de tekst Phaedo introduceert Plato zijn leer van de 'vormen' of ideeen. Uitgangspunt van deze leer is de vraag: Wat is het gemeenschappelijke wezen van de talrijke dingen die ons omgeven? Welke is het ware, werkelijk Zijn? Op zoek naar het antwoord drijft de Eros, het verlangen, de mens zover tot hij uiteindelijk met 'de ogen van de geest' het wezenlijke ziet, en wel in de idee van het schone als een 'van nature wonderbaarlijk schoon iets, dat in de eerste plaats altijd is en geen worden noch vergaan kent'. De onveranderlijke werkelijkheid van de idee kan hij dus aanschouwen, terwijl hij de veelheid van de dingen slechts kan waarnemen met de zintuigen. Deze dingen zijn naar hun wezen echter slechts afbeeldingen van de idee (schaduwen van de idee).

Plato heeft zijn ideeënleer uitgewerkt in de Phaedo, de Phaedius, Symposium en Meno. Hij verheft hierin de idee boven de waarneembare werkelijkheid en brengt tussen beide een scheiding aan (dualisme). Het meest begeerlijke en perfecte idee is dat van het 'goede'. Volgens hem is ontwikkeling van kennis van de ideeën een terughalen van wat door het fysieke bestaan verloren is gegaan. Het waarneembare is slechts een schijn van de werkelijkheid. In 'De Staat' ('Politeia') van Plato staat de beroemde gelijkenis van de Grot. Hij gebruikte het beeld van de mensen als grotbewoners, die in donkere holen in een kring rond een vuur zitten, maar met de rug ernaar toe. Ieder kijkt voor zich uit, en ziet slechts schaduwen tegen de rotswand spelen. Zij die het lukken uit de grot te ontsnappen, zullen de werkelijke wereld leren kennen. Plato maakte onderscheid tussen drie soorten mensen: 1) zij die de begeerte als leidraad hebben en daarnaar handelen, 2) zij die streven naar kennis en 3) zij die kennis bezitten.

Idealisme bij Plato,
Plato legt met zijn leer van de Ideeën de grondslag van het idealisme in de filosofie, dat de opvatting is dat al het werkelijke een idee van de geest is, ook elk materieel ding. De mens neemt slechts de verschijning van de dingen waar; toegang tot de wereld van het eigenlijke van de dingen, dat de idee is, kan hij bij Plato slechts krijgen door herkenning (anamnese). Het tegendeel van het idealisme is het materialisme, dat de opvatting is dat al het werkelijke een stoffelijk bestaan heeft en zo ook direct aanvaardbaar is.

Plato's ideeënleer is sterk verweven met een tweede gedachtegoed, de Kennisleer. Plato ging er, net als Socrates vanuit, dat Kennis te verwerven is. Volgens hem heeft ware Kennis twee belangrijke eigenschappen. Ten eerste moet Kennis zeker en onfeilbaar zijn. Ten tweede moet het onderwerp van de Kennis iets onvervalst werkelijks zijn, in contrast tot iets dat enkel schijn of uiterlijke vertoning is. Kennis is volgens Plato iets vasts, iets permanents en ietsonveranderlijks. Hij ontkent dan ook dat Kennis uit zintuiglijke waarneming verkregen kan worden. Deze waarnemingen hebben slechts een graad van waarschijnlijkheid; de ene keer zit de waarneming dichter bij de waarheid dan de andere keer. Dit komt doordat de zintuigen zich in dezelfde fysieke wereld bevinden als de dingen die zij waarnemen en dus niet in de wereld van werkelijke Kennis. De Grotvergelij-king is één van de beste voorbeelden van de Kennisleer van Plato. Ideeënleer van Plato is uit te leggen aan de hand van wiskundige vormen. Zo is een cirkel bijvoorbeeld gedefinieerd als een figuur in een vlak, opgebouwd uit een serie van punten die allemaal even ver afliggen van een bepaald punt. Niemand heeft echter ooit eencirkel gezien. Als iemand een cirkel tekent, dan is dat slechts een benadering van 'de Idee cirkel'. Maar,ondanks het feit dat nog nooit iemand een echte cirkel gezien heeft en ook nooit iemand er één zal zien, weten wiskundigen wel wat een cirkel is. Zij kunnen een cirkel definiëren, dus zij weten wat een cirkel is, zo redeneert Plato. De Idee cirkel bestaat dus wel, maar niet in de fysieke wereld van tijd en ruimte. Het is een onveranderlijk object in de wereld van de Ideeënleer, dat alleen gekend kan worden door het verstand.

Plato paste zijn theorie niet alleen toe op wiskunde, maar ook op begrippen als gerechtigheid, moed en liefde. Zo is iemand bijvoorbeeld zo menselijk als de mate waarin hij 'deelneemt' aan de Idee menselijkheid. Een actie is dapper of juist laf in de mate dat die actie deelneemt in zijn Idee. Als iemand in staat is de universele term te definiëren dan is dat het bewijs dat hij de Idee erachter begrepen heeft.

Ook op politiek vlak had Plato zo zijn ideeën. De ideale staat was naar zijn mening opgebouwd uit drie delen: een werkende klasse, een militaire klasse en een bestuurlijke klasse. De klasse waar iemand in terechtkomt wordt bepaald door een educatief proces, dat begint bij de geboorte en doorgaat totdat iemands interesse bevredigd is of zijn maximale capaciteiten bereikt zijn. Degenen die het gehele leertraject afleggen worden een soort filosofiekoningen die het bestuurlijke werk voor hun rekening nemen. Zij kunnen immers het beste de Ideeën bevatten en zodoende de beste beslissingen maken.

Net als de staat is de menselijke ziel volgens Plato verdeeld in drie stukken: de rede, de wil en de begeertes. Een goed persoon is iemand bij wie de rede, gesteund door de wil de begeertes controleert. In analogie hiermee geldt voor een goede staat dat de bestuurlijke macht met steun van de militaire macht de rest van de samenleving controleert.

Aardig om aan te halen is Plato's visie op kunst en kunstenaars. In Plato's Ideeënleer is een mooie bloem een soort kopie of imitatie van de universele Ideeën bloem en schoonheid. De fysieke bloem is dus één stap verwijderd van de werkelijkheid, de Idee bloem. Een schilderij van een bloem en dus ook de gedachtegang van de kunstenaar is zodoende twee stappen verwijderd van de werkelijkheid. Hieruit trok Plato de conclusie dat artistieke creatie een soort geïnspireerde gekte is.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 384.