kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 26-04-2016 voor het laatst bewerkt.

Leeuwarden

Leeuwarden is een gemeente in en de hoofdstad van de Nederlandse provincie Friesland met Anno 2016 rond de 108.000 inwoners.

In Stadsfries en Stellingwerfs wordt Leeuwarden Liwwadden of Leewadden genoemd, in het Fries Ljouwert en in het Bildts Luwt.

In 2018 is Leeuwarden Culturele hoofdstad van Europa.

De gemeente Leeuwarden telt met ingang van 1 januari 2014 19 officiële kernen: Leeuwarden zelf, Grouw, Goutum, Warga, Irnsum, Wirdum, Roordahuizum, Wartena, Wijtgaard, Lekkum, Snakkerburen, Hempens, Idaard, Friens, Swichum, Warstiens, Aegum, Teerns en het dorp Miedum met circa 30 inwoners. Leeuwarden is met ruim 96.000 inwoners verreweg de grootste van en daarmee eveneens de grootste van de elf Friese steden. Naast de officiële kernen bevinden zich in de gemeente nog de buurtschappen Hoek, Noardein, Tjaard, Vierhuis en Tsienzerburen. De gemeente Boarnsterhim werd in 2014 opgeheven om op te gaan in Leeuwarden. In 2018 zal de gemeente Leeuwarderadeel en een deel van de gemeente Littenseradiel worden toegevoegd aan Leeuwarden.

De geschiedenis van Leeuwarden


Al in de Romeinse tijd woonden er mensen op de plek waar nu de Oldehove staat. Leeuwarden is ontstaan op terpen die werden opgeworpen aan een inham van de Middelzee die later dichtslibde en werd ingepolderd. De riviertjes Ee, Vliet en Potmarge mondden bij deze terpen uit in zee. De terpbewoners hielden zich bezig met landbouw, visserij en scheepvaart. Leeuwarden lag gunstig aan zee en onderhield handelscontacten met andere handelsplaatsen zoals Lübeck en met de Oostzeelanden. Op de terpen ontstonden drie nederzettingen: Oldehove, Nijehove en Hoek.

Oldehove, dat van oudsher een uithof van het klooster Corvey in Duitsland was, had in het midden van de twaalfde eeuw al een kerk, gewijd aan de heilige Vitus. In akten uit de veertiende eeuw komt de Sint-Vituskerk van Oldehove voor onder de naam Liiewardensis. In 1285 stond Leeuwarden al als stad te boek in een Duitse handelsakte.

Tussen 1200 en 1300 slibt de Middelzee dicht en nam de handel af vanwege het ontbreken van een haven. De nadruk van de handel werd toen meer gelegd op de nabije regio.

In 1392 stonden de omringende grietenijen (gemeenten) de magistraat van de stad hoge rechtspraak toe.

Stadsrechten
In januari 1435 werden Oldehove, Nijehove en Hoek samengevoegd tot één stad, Leeuwarden, die in datzelfde jaar stadsrechten kreeg.

De vijftiende eeuw werd beheerst door de strijd tussen Schieringers en Vetkopers. In het algemeen schaarden de steden en het platteland zich achter de Schieringers. Leeuwarden was het bolwerk van de Vetkopers. De partijstrijd leidde tot de bouw van nieuwe verdedigingswerken. Het intern verdeelde Friesland werd rond 1500 onderworpen door Albrecht van Saksen.

Na de onderwerping door Albrecht van Saksen werd Leeuwarden de zetel van het Hof van Friesland dat zich bezighield met bestuur en rechtspraak. Dit college kreeg in 1571 een eigen onderkomen, de Kanselarij. In dezelfde tijd werd in Leeuwarden ook het kerkelijk gezag gevestigd. De Sint-Vituskerk werd de zetel van de deken en de belangrijkste kerk van Friesland. Alle landsheren en stadhouders werden in deze kerk ingehuldigd. In 1559 werd Leeuwarden tot bisschopszetel verheven van het nieuw opgerichte bisdom Leeuwarden. Cunerus Petri, de enige bisschop, belandde bij de calvinistische machtsovername korte tijd in het gevang en vertrok daarna definitief uit Friesland. De Sint-Vituskerk werd in de jaren 1595 en 1596 wegens verregaande bouwvalligheid afgebroken.

De zestiende en zeventiende eeuw vormden een gouden tijd voor Leeuwarden. Leeuwarden kreeg aanzien doordat het de residentie werd van de Friese Nassau's die stadhouder werden van de noordelijke provincies. In deze eeuwen kwam de stad tot grote bloei. Het aantal inwoners steeg van 5.000 rond het jaar 1500 tot 16.000 in 1650.

Leeuwarden behoorde toen tot de tien aanzienlijkste steden van Nederland. Daarvan getuigen nu nog prachtige gebouwen als de Kanselarij (waar recht gesproken werd), het Stadhouderlijk Hof, de Waag (als centrum van de handel), en de scheve toren de Oldehove.

In 1523 werden te Leeuwarden de prominente rebellenleider en piraat Wijerd Jelckama en de laatste overlevende leden van de Arumer Zwarte Hoop (ook wel Gelderse Friezen genaamd) onthoofd. De dood van Jelckama, die de neef was van Grote Pier, markeerde een einde in een lange periode van Friese opstanden sinds 1515.

Na de middeleeuwen
Het welvarende Leeuwarden moest wel beschermd worden tegen vijanden. Daartoe werd de stad rondom van een gracht en wallen voorzien. Deze verdedigingswerken zijn later, toen zij overbodig werden, afgebroken of tot plantsoen gemaakt. De grachten in de binnenstad zijn op die van de Nieuwstad, Voorstreek, de Tuinen, de Weaze en het noordelijke deel van het Schavernek na allemaal gedempt. De grachten die gedempt zijn betreffen o.a. die van Eewal, Tweebaksmarkt, Nieuweburen, Grote Kerkstraat, en De Oude Herengracht (zaailand). In de negentiende eeuw ontstonden de eerste wijken buiten de stadsgracht.

In de negentiende eeuw werden de verbindingen van de stad verbeterd. In 1827 begon het rijk met de aanleg van straatwegen van Leeuwarden naar Overijssel en naar Groningen, Harlingen, Sneek en Lemmer. Voorts werden de oude trekvaarten uitgediept en verbeterd. In 1863 ontstond de spoorverbinding tussen Leeuwarden en Harlingen. Snel daarna kwamen de lijnen met Zwolle, Groningen en Sneek tot stand.

In 1944 werd een deel van de gemeente Leeuwarderadeel geannexeerd, waardoor Leeuwarden er 15.000 inwoners bij kreeg.

Rechtsgebouwen

In Leeuwarden staan twee rechtsgebouwen: een gerechtshof en een rechtbank.

Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden is op 1 januari 2013 ontstaan. De wetgever heeft de voormalige gerechtshoven Arnhem en Leeuwarden samengevoegd in het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden. Er zijn twee hoofdlocaties (en een aantal incidentele zittingsplaatsen): Arnhem, paleis van justitie (hier zetelt het gerechtsbestuur) en Leeuwarden, paleis van justitie en Hofkwartier.

De rechtbank Noord-Nederland bestaat uit de locaties Assen, Groningen en Leeuwarden. Op deze locaties wordt recht gesproken in eerste aanleg. Dit betekent dat de rechtbank de eerste instantie is die een juridisch oordeel over een zaak of conflict geeft. Tegen uitspraken van de rechtbank Noord-Nederland staat veelal hoger beroep open bij gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.

Monumenten Leeuwarden

Met 620 rijksmonumenteninschrijvingen staat Leeuwarden in de top-15 van Nederlandse monumentengemeenten, dankzij een historische binnenstad en woonwijken uit de late negentiende en vroege twintigste eeuw. Ook heeft de stad beschermde stadsgezichten zoals de binnenstad met singels, het Nieuwe Kanaalgebied en de Hollanderwijk. Deze worden beschermd omdat ze een bijzondere ruimtelijke structuur en karakter hebben, waarin een ontwikkelingsgeschiedenis van soms eeuwen is te zien. De bescherming geldt voor het historisch gegroeide patroon van gevelwanden, straten, pleinen, grachten en groengebieden en de onderlinge verhouding daarvan. Naast de rijksmonumenten zijn er 375 beeldbepalende panden.

De monumenten betreffen woonhuizen, kerken, molens, pakhuizen, winkel- en kantoorpanden en ook parken, een middeleeuwse waterloop en standbeelden. Ook de kaden en pijpen in de binnenstad en delen van de oude omwalling en grachten zijn monumentaal. De oudste monumenten dateren uit de dertiende eeuw, waaronder de Grote of Jacobijnerkerk (kloosterkerk van de Dominicanen) met beroemd Christian Müllerorgel en de parochiekerk van Swichum (gewijd aan de heiligen Nicolaas en Catharina). Het jongste monument is het Burmaniakamp uit 1940, de Duitse manschappenverblijven tegenover de vliegbasis. In de tussenliggende eeuwen zijn panden gebouwd zoals de Kanselarij, de Waag (beide uit de Renaissanceperiode) en herenhuizen aan de Tweebaksmarkt, de Voorstreek en de Nieuwestad. De grootste groep rijksmonumenten bestaat uit eenvoudige woon- en winkelpanden. Aan het Schapendijkje, tegen het terrein van de vliegbasis bevindt zich de eeuwenoude grafkelder van de familie Dorhout. Net buiten de stad staan twee poldermolens, de Bullemolen en de Froskepôlemolen.

Overigens zijn ook enkele archeologische vindplaatsen beschermd als monument vanwege een hoge archeologische verwachting.

Architectuur Leeuwarden

Oude architectuur
Kanselarij, waar recht werd gesproken tussen 1571 en 1811
Waag, het oude centrum van de handel
Oldehove, een onafgebouwde scheve kerktoren
Sint-Bonifatiuskerk, een van de belangrijkste neogotische bouwwerken van Nederland
Paleis van Justitie (1852) aan de kop van het Wilhelminaplein
Station Leeuwarden (1863)
Stadhuis
Provinciehuis
Grote of Jacobijnerkerk
Blokhuispoort
Stadsweeshuis verbouwd tot Fries Natuurmuseum
Westerkerk verbouwd tot theaterruimte
de Beurs verbouwd tot bibliotheek
Voormalig hoofdpostkantoor verbouwd tot Grand Hotel Post-Plaza

Moderne architectuur
• Tresoar, Provinciale Bibliotheek (1966), architect Piet Tauber.
• Tresoar, Rijksarchief, architect Piet Tauber.
• Belastingkantoor (voormalig Waterschapskantoor) (1972), Tesselschadestraat
• Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, Vondelstraat; architect: Haag
• Postbank-gebouw(1974), architect: Abe Bonnema. De top van het gebouw wordt gesierd door een groot kunstwerk van Marte Röling.
• Averotoren Het gebouw is 77 meter hoog, en is daarmee het één na hoogste kantoorgebouw in Leeuwarden. (1991), architect: Abe Bonnema.
• de 114 meter hoge Achmeatoren (2001), architect: Abe Bonnema.
• het business center Crystalic (2002), architect: Gunnar Daan
• De uitbreiding van het hoofdkantoor van de Friesland Bank. Een groot atrium en een transparante koepel (2003), architect: Van Tilburg Ibelings von Behr Architecten

Cultuur

Leeuwarden beschikt over een uitgebreide culturele infrastructuur waaronder een schouwburg, musea en kleinschalige podia.

Musea
Fries Museum
Pier Pander Museum
Verzetsmuseum Friesland
Princessehof - nationaal keramiekmuseum
Natuurmuseum Fryslân
Tresoar - Fries Historisch en Letterkundig Centrum
Historisch Centrum Leeuwarden
Blokhuispoort

Beeldhouwkunst
In de stad staat een ruime collectie aan beelden, waaronder een aantal van oud-Leeuwarders als Mata Hari, Pieter Jelles Troelstra en Piet Paaltjens.

Theater en muziek
WTC Leeuwarden
De Harmonie, stadsschouwburg
Neushoorn, culturele hotspot, muziek, dans, educatie, café
Podium Asteriks, poppodium
Schaaf City Theater, theater
De 4 Pelikanen, kleintheater
TrompTheater, muziektheater

Film
In Leeuwarden bevindt zich het Centrum voor Film in Friesland. Ook zijn er het Filmhuis Slieker en de bioscopen Tivoli en Cinema.

Uitgaansleven
Er zijn vele horeca-gelegenheden in Leeuwarden, waaronder kroegen, een aantal feestcafés en discotheken. Alle horeca sluit uiterlijk om 3 uur 's ochtends, maar mag een geleidelijke uitstroom hanteren tot 6 uur. Eetgelegenheden (denk aan shoarmazaken) mogen nog wel nieuwe bezoekers toelaten tot 6 uur - vanaf dat tijdstip tot 8 uur moet alles dicht zijn.

Parken en natuurgebieden
Prinsentuin. De omgeving van dit stadspark vormt het hoofddecor van De koperen tuin, de roman van Simon Vestdijk waar tevens het etablissement in dit park naar is vernoemd.
Rengerspark
Froskepôlle
Leeuwarder Bos
Westerpark of Vossepark
Dr. Zamenhofpark
Julianapark
Abbingapark
Bennerpark
Groeneheuvels (Teletubbieland)
De Groene Ster (een recreatiegebied met natuur, een camping, een strand en een naaktstrand)

Waterwegen
Leeuwarden ligt aan het druk bevaren Van Harinxmakanaal, dat Leeuwarden verbindt met Harlingen en het Prinses Margrietkanaal. Deze routes worden vooral gebruikt voor goederenscheepvaart. Voor pleziervaart wordt voor de Dokkumer Ee tussen Leeuwarden en Dokkum gebruikt. Het is een doorgaande vaarroute die belangrijk is voor de pleziervaart in Noord-Friesland. Een (eveneens doorgaande) zijvaart van de Dokkumer Ee, is de Bonkevaart, het eindpunt van de Schaats-Elfstedentocht. De Zwette verbindt Leeuwarden met het Friese Merengebied van Zuidwest-Friesland.

Onderwijs
In Leeuwarden zijn diverse scholen voor middelbaar beroepsonderwijs en voortgezet onderwijs gevestigd. Ook heeft het scholen van het speciaal onderwijs. In Leeuwarden zijn drie scholen voor hoger beroepsonderwijs gevestigd. Ook telt Leeuwarden vestigingen van de Universiteit Wageningen, Rijksuniversiteit Groningen en de Hanzehogeschool Groningen. De in Leeuwarden gevestigde Academie voor Popcultuur is van deze laatstgenoemde HBO-instelling een opleiding. Verder is de Open Universiteit ook in Leeuwarden gevestigd. Er komt ook een vestiging van RUG/Campus Fryslân in Leeuwarden. Campus Fryslân is een faculteit (in oprichting) van de Rijksuniversiteit Groningen.

Bibliotheken Leeuwarden


Er zijn vier bibliotheken in Leeuwarden.

Tresoar
Verder is er nog Tresoar, het Fries Historisch en Letterkundig Centrum, waarvan de voormalige Provinciale Bibliotheek deel uitmaakt, gevestigd aan het Oldehoofsterkerkhof. Hier is veel informatie over de provincie Friesland te vinden. Ook zijn hier krantenarchieven zoals die van de Leeuwarder Courant en het Friesch Dagblad.

Gezondheidszorg
Het MCL (Medisch Centrum Leeuwarden) is het grootste algemene ziekenhuis van Noord-Nederland en tevens een van de grootste van Nederland.

Sport
Leeuwarden is bekend als start- en finishplaats van de Elfstedentocht. Ook is er de profvoetbalclub Cambuur Leeuwarden. Naast het Cambuurstadion midden in de stad zijn er drie grote sportparken: Kalverdijkje, Sportpark Nylân en Sportpark De Magere Weide en wat andere, kleinere sportparken. Er zijn twee overdekte zwembaden: Zwembad De Blauwe Golf en Zwembad Kalverdijkje.

Religie
In Leeuwarden zijn vele geloofsgemeenschappen vertegenwoordigd zoals het rooms-katholieke geloof, protestants geloof, de islam en de vrijmetselaarsloge 'Het Azuren Gewelf' in het Odd Fellowshuis.

Bekende kunstenaars

Hans Vredeman de Vries (1527-1609), kunstenaar
Wybrand de Geest (1592-1661), kunstschilder
Saskia van Uylenburgh (1612-1642), echtgenote van Rembrandt
Abraham Lambertsz. van den Tempel (1622-1672), kunstschilder
Wigerus Vitringa (1657-1725), kunstschilder en advocaat
Gerbrandus van der Haven (1690-1765), beeldhouwer
Onno Zwier van Haren (1713-1779), schrijver
Clara Feyoena van Raesfelt-van Sytzama (1729-1807), dichteres
Johan Joeke Gabriël van Wicheren (1808-1897), portretschilder
Thomas Adrianus Romein (1811-1881), stadsarchitect
Willem Hardorff (1815-1899), orgelbouwer
Piet Paaltjens (1835-1894), dichter en predikant. Echte naam: François Haverschmidt.
Willem Cornelis de Groot (1853-1939), architect
Johannes Hendricus Jurres (1875–1946), schilder en hoogleraar
Mata Hari (Margaretha Geertruida Zelle) (1876-1917), van spionage verdachte danseres en courtisane
Richard Hageman (1881-1966), componist, dirigent en pianist
Gerrit Benner (1897-1981), kunstschilder
Maurits Cornelis Escher (1898-1972), kunstenaar.
J. Slauerhoff (1898-1936), dichter en schrijver
Havank (Hendrikus Frederikus van der Kallen) (1904-1964), schrijver van populaire misdaadromans
Auke Komter (1904-1982), architect
Piet Zanstra (1905-2003), architect
Nina Baanders-Kessler (1915-2002), beeldhouwer en medailleur
Kor Onclin (1918-2003), kunstschilder in de moderne kunst
Pieter Terpstra (1919-2006), schrijver en journalist
Cor Ket (1920-1955), dirigent van het Fries Orkest, oprichter van het Leeuwarder Bachkoor
Pieter Kooistra (1922-1998), schilder, graficus, fotograaf, beeldhouwer en schrijver
Harry Verbeke (1922-2004), tenor saxofonist
Piet Kingma (1926-1994), componist en dirigent
Auke Hettema (1927-2004), beeldhouwer
Wim Bary (1929-2010), acteur, regisseur en theaterdirecteur
Gerrit Stulp (1935), organist en componist
Frâns Holwerda (1938-2000), dichter, schrijver en literair criticus
Cees Andriesse (1939), schrijver en wetenschapshistoricus
Renate Vincken (1943-2013), kunstenares
Pieter Dirk Torensma (1944), kunstenaar
Jeanne Adema (1944), kunstenares
Sido Martens (1949), zanger, gitarist en mandolinespeler
Heddy Lester (1950), zangeres en actrice
Auck Peanstra (1954), schrijfster
Marga Claus (1955), schrijfster
Marijke Jongbloed (1956), documentairemaakster
Piter Wilkens (1959), zanger en liedjesschrijver
Annejet van der Zijl (1962), schrijfster en historica
Margo Dames (1963), actrice
Rick van Daalen (1966), zanger
Marnix Goossens (1967), fotograaf
Gonny Gaakeer (1971), actrice
Tjitske Reidinga (1972), actrice
Grytsje Schaaf (1979), dichteres
Jan Jaap van der Wal (1979), cabaretier en columnist
Rik Witteveen (1990), acteur

Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 757.