kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 28 11 2016 12:58 voor het laatst bewerkt.

Ludwig Wittgenstein

Ludwig Josef Johann Wittgenstein (Wenen 1889 – Cambridge 1951) was een Oostenrijks-Britse filosoof. Hij heeft veel bijgedragen aan de communicatie- en taalfilosofie en aan de grondvesten van de logica. Hij leverde bijdragen aan de filosofie van de wiskunde en de filosofie van de geest en wordt gezien als een pionier in de analytische filosofie. Zijn late werk wordt daarnaast verbonden met de school van de Ordinary language philosophy. Zijn oudere broer was de pianist Paul Wittgenstein.

Veel problemen binnen de filosofie zijn volgens Wittgenstein gebaseerd op vergissingen in het spreken of schrijven over de wereld: 'Filosofie is een soort van verregaande grammaticale verwarring.' Wittgenstein vond veel filosofie eigenlijk maar ethisch gezwets.

Wittgenstein heeft in zijn filosofische ontwikkeling met betrekking tot logica en taal een belangrijke ommezwaai gemaakt. Zo zeer zelfs dat men spreekt van Wittgenstein I en Wittgenstein II.

Wittgenstein heeft voornamelijk een solitair leven geleid, hoewel hij geruime tijd een relatie had met een vriend. Daar hij evenals zijn familieleden zeer muzikaal was en tot zijn levenseinde verschillende instrumenten bespeelde, ontleende hij daaraan ook regelmatig voorbeelden in zijn filosofische betogen.

Jeugd
Wittgenstein was het jongste kind van acht van de Oostenrijkse industrieel Karl Wittgenstein die aan het hoofd stond van een van de rijkste families van het land, toen nog de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie. Omdat Ludwig Wittgenstein niet de vereiste vooropleiding had voor het Weense gymnasium, hij had immers privéles gehad aan huis, stuurde zijn vader hem in 1904 naar een Realschule, een praktisch gerichte middelbare school, in Linz.Als vervolgopleiding volgde hij in Berlijn een studie op het gebied van de werktuigbouwkunde. Dat duurde slechts één jaar. Toen ging hij op wens van zijn vader een studie vliegtuigtechniek volgen in Manchester (Engeland). Hij onderzocht en verbeterde een tijdje het ontwerp van vliegtuigen.

Door zijn ingenieursstudie kwam hij in aanraking met problemen, die de grondslagen betroffen van de wiskunde. Deze problematiek bracht hem in contact met Gottlob Frege (een van de grondleggers van de formele logica) en later met Bertrand Russell, die filosoof was te Cambridge. Hij maakte een zodanig positieve indruk op Russell dat deze hem wist te bewegen eind 1911 aan een studie filosofie te beginnen aan het Trinity College in Cambridge. Zijn vader was bitter teleurgesteld toen hij vernam welke wending de studie van zijn jongste zoon had genomen.

Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog meldde hij zich als vrijwilliger voor het Duits-Oostenrijkse leger. Hij vatte zijn vaderlandslievende taak zo serieus op dat Ludwig verzocht om ingezet te worden bij een onderdeel dat bij de oorlogshandelingen gevaar liep. Zijn broer Paul verloor al in het eerste jaar van de oorlog zijn rechter arm, maar toen hij daarvan hersteld was ging hij alsnog opnieuw in dienst tot het einde van de oorlog. Hij was van beroep pianist en wist later alsnog met één arm een pianist met wereldbekendheid te worden.

Ludwig had een boekje van Leo Tolstoj over de evangeliën in zijn rugzak en maakte aan het front aantekeningen waaruit later de Tractatus Logico-Philosophicus zou groeien.

Wittgenstein I
Het eerste hoofdwerk van Wittgenstein is de Tractatus Logico-Philosophicus (Logisch filosofische verhandeling). Dit werk verscheen in 1921/1922 en werd als onbegrijpelijk en onverkoopbaar ervaren. Bertrand Russell heeft zich voor de uitgave ervan ingespannen en een voorwoord bij het boek geschreven - waaruit Wittgenstein en andere filosofen echter opmaakten dat ook hij de inhoud niet volledig had begrepen. Het boek werd in de Wiener Kreis waar hij lid van werd zeer populair en het leverde Wittgenstein uiteindelijk ook de doctorstitel op. Aan de bespreking van het boek in de Wiener Kreis nam hij echter niet deel omdat hij kritiek op zijn boek niet kon verdragen.

De Tractatus - vernoemd naar Spinoza's Tractatus theologico-politicus - bestaat uit een serie genummerde stellingen. Het handelt over de taal ten opzichte van de kennis, ethiek, esthetiek en religie.
Volgens Wittgenstein bestaat 'zinvol' taalgebruik uit taal over verifieerbare zaken, ofwel empirisch waarneembare verschijnselen (hierin volgt hij zijn voorbeeld Augustinus, wiens werk hij later sterk zal bekritiseren). Hij probeert daarom alledaagse taal te vertalen naar een logische vorm, die in zijn volmaaktheid elke dubbelzinnigheid uit zou moeten sluiten.

De Tractatus past binnen de filosofische traditie die met Immanuel Kant is begonnen. Waar Kant de grenzen van het menselijke verstand in zijn algemeenheid onderzoekt, stelt Wittgenstein de grenzen van het verstand vast door taal te onderzoeken. Wittgenstein zegt als het ware dat taal en de wereld dezelfde logische structuren bezitten.

Ludwig Wittgenstein trekt, net als de logisch positivisten, een grens tussen datgene waarover men zinvol kan spreken, en datgene waarover men moet zwijgen. Wetenschap is een talige activiteit, zegt Wittgenstein, dus wetenschapsfilosofie is eigenlijk taalfilosofie. Maar waar de positivisten beweerden dat wat gezegd kan worden het enige zinvolle is en de rest onzin, vond Wittgenstein juist belangrijker wat níet logisch kan worden beargumenteerd, maar als ethisch en esthetisch oordeel in de kunst kan worden getóónd. Wetenschappelijke en technische kennis zonder meer beschouwde Wittgenstein als het begin van het einde van de mensheid.

Volgens Wittgenstein zijn er ook zaken waarover geen zinvol taalgebruik bestaat, verschijnselen die niet met taal te beschrijven zijn en  dat men slechts kon tonen wat volgens hem logischerwijs niet gezegd kon worden: 'Waarover men niet spreken kan, daarover kan men niet anders dan zwijgen.' Volgens Wittgenstein zijn deze niet-beschrijfbare transcendentale verschijnselen echter wel de zaken waar het in het leven om draait, zoals: poëzie, religie, muziek en kunst. Dat men hierover 'moet' zwijgen is een constatering en geen gebod. Hij heeft een soort van imperatief: "ervaar de wereld zoals hij is". Overigens beschouwde Wittgenstein de Tractatus ook als niet zinvolle taal. Maar het was de ladder die nodig was om dat inzicht te bereiken. Daarna kon hij worden weggegooid.

Wittgenstein dacht dat hij met de Tractatus alle problemen van de filosofie had opgelost. Onder andere daarom stopte hij met filosofie. Hij schonk zijn fortuin aan zijn zuster (die was zelf toch al schatrijk en kon dus niet in negatieve zin worden beïnvloed door het geld) en werd een paar jaar onderwijzer op een lagere school, waar hij op een gegeven moment werd ontslagen wegens agressief gedrag en mishandeling van zijn leerlingen. Daarna was hij even tuinman in een klooster - waar hij een intrede heeft overwogen. Van 1926 tot 1928 werkte hij mee als architect aan een huis voor een van zijn zusters.

Het weigeren van de erfenis leek geïnspireerd door Leo Tolstoj, die destijds voor een leven in armoede had gekozen. er zijn echter ook bronnen die beweren dat hij zijn erfenis wel aanvaardde en deels doneerde aan Oostenrijkse artiesten. Ook vertrok Ludwig in 1935 naar Rusland met de bedoeling te helpen bij het opbouwen van de Heilstaat. Hoewel hij van het marxisme niets moest hebben sprak het communisme hem blijkbaar wel aan.

In 1929 keerde hij terug tot de filosofie. Hij werd hoogleraar in Cambridge en begint zijn eerdere werk in twijfel te trekken.

Wittgenstein II
In 1953 verscheen postuum het tweede hoofdwerk Filosofische onderzoekingen (Philosophische Untersuchungen) in twee boeken: Het Blauwe en het Bruine Boek, eigenlijk een verzameling van notities die Wittgenstein jaren had gepoogd voor te bereiden voor uitgave, iets waarin hij wegens doorgedreven perfectionisme nooit geslaagd was. Waar hij er eerst van overtuigd was dat taal terug te brengen was tot een volmaakte logische vorm, trekt hij nu de logische essentie van taal in twijfel. Critici zijn het er nog niet over eens of het een radicale ommekeer is in Wittgensteins denken, of een evolutie van zijn gedachten uit de Tractatus.
Wittgenstein is gaandeweg tot de conclusie gekomen dat de taal - en dus de wetenschap - geen strikt logisch systeem is en te complex is om de wereld in een één-op-één verhouding te beschrijven. In plaats daarvan spreekt hij van taalspelen: 'De betekenis van een woord wordt niet bepaald door het voorwerp wat het voorstelt maar door de manier waarop het wordt gebruikt in taalspelen.' De verschillende taalspelen zijn toepasbaar op verschillende situaties, waarbij telkens een "familiegelijkenis" optreedt. Hoewel er voor elke situatie specifieke kenmerken zijn vast te stellen, zijn niet alle kenmerken toepasbaar op alle situaties, zoals leden van eenzelfde familie op elkaar lijken, zonder dat ze precies dezelfde gezichtstrekken hebben. Het is met deze nieuwe visie van taal dat hij veel invloed uitoefende op andere filosofen, voornamelijk in de Ordinary language philosophy. Een bekend criticus van deze latere Wittgensteiniaanse filosofie was de filosoof en antropoloog Ernest Gellner, voornamelijk in zijn boek Words and Things (1959).

Dat brengt Wittgenstein op de vergelijking met 'een oude stad, met een wirwar van steegjes en pleintjes, oude en nieuwe huizen, en huizen waar in verschillende tijden stukken zijn aangebouwd; en dit alles omgeven door een groot aantal nieuwe buitenwijken met rechte en regelmatige straten en met gelijkvormige huizen'. Of sterker nog: 'De taal is een labyrint van wegen. Je komt van de ene kant en je weet de weg; je komt van een andere kant op dezelfde plaats en je weet de weg niet meer.'

Hij laat het idee varen dat namen naar vaststaande dingen verwijzen en dat onze taal een logische grondstructuur heeft. Woorden krijgen betekenis binnen de context van hun gebruik en die betekenis hangt af van een aantal regels die per 'taalspel' kunnen verschillen. Door zijn aandacht voor juist de verschillen van al die contexten slaagde Wittgenstein er niet meer in een algemene theorie te formuleren en hij realiseerde zich allengs beter dat hij dat ook niet wilde. Dat blijkt bij voorbeeld uit een opmerking over Hegel, die altijd probeerde te zeggen dat dingen die verschillend lijken in werkelijkheid hetzelfde zijn, terwijl ik wil laten zien dat dingen die hetzelfde lijken in werkelijkheid verschillen. Kortom: de wereld is niet logisch en ons spreken erover ook niet. Deze onfilosofische aandacht voor concrete details en de daarmee gepaard gaande theoretische scepsis hebben op de huidige filosofie een immense invloed uitgeoefend. Allereerst in de angelsaksische landen, waar taal en betekenis in het centrum van de belangstelling zijn komen te staan. Ten tweede wordt Wittgensteins verzet tegen het idee dat er eeuwige, onafhankelijke concepten zijn, niet alleen door modieuze postmodernen verkondigd; het is een actueel probleem dat op allerlei gebieden van de wijsbegeerte opduikt, meestal in de gedaante van een hardnekkig relativisme.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte Wittgenstein als ambulancebroeder en in een medisch onderzoekslaboratorium. Na de oorlog keerde hij terug naar Cambridge, maar in 1947 gaf Wittgenstein zijn leerstoel op.

De laatste jaren van zijn leven woonde Ludwig vanwege zijn afnemende gezondheid in bij zijn arts in Cambridge, waar hij in 1951 op 62-jarige leeftijd overleed. Hij leed aan prostaatkanker. In de tijd dat hij ziek was schreef hij nog een boek: 'On certainty'.

In Nederland werd het denken van Wittgenstein geïntroduceerd door de schrijver W.F. Hermans, die het pamflet Wittgenstein in de mode (1967) schreef, en de Tractatus vertaalde (1975); niet geheel tot genoegen van vakfilosofen.

Een uitgebreide biografie van Wittgenstein, zowel persoonlijk als filosofisch, werd geschreven door Ray Monk, en verscheen in 1991 onder de titel The Duty of Genius, in het Nederlands vertaald als Het heilige moeten.

Bronnen waaruit bovenstaand artikel is samengesteld:
https://nl.wikipedia.org/wiki/Ludwig_Wittgenstein
https://www.filosofie.nl/wittgenstein/index.html
http://www.trouw.nl/tr/nl/4464/Religie-filosofie/campaign/item/detail/1833023/29950/Ludwig-Wittgenstein-filosoof-met-twee-gezichten.dhtml
http://www.maartendoorman.nl/index.php?id=904&pid=65
https://jeroenvu.home.xs4all.nl/gwv/wittgenstein.htm


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 36.