kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 24-07-2008 voor het laatst bewerkt.

Nederlandse-Spoorwegen

Het in 1968 door Gert Dumbar en René van Raalt ontworpen logo van de NS
(< >) staat voor heen en terug
(= ) staat voor het spoor

Het nationale spoorwegbedrijf van Nederland, een voormalig semi-overheidsbedrijf met een N.V. status.

Belangengemeenschap (1917-1937)
In 1917 ging de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij samenwerken met de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen en werd de belangenmaatschap Nederlandse Spoorwegen opgericht.

De aanleiding voor het samengaan was zowel economisch als ideologisch:
. De economische aanleiding was dat Nederland door de Eerste Wereldoorlog ernstig verzwakt was. De spoorwegen leden verlies, maar hun maatschappelijk belang was zo groot dat de overheid ze niet failliet kon laten gaan. Samenwerking tussen de tot dan toe concurrerende spoorwegmaatschappijen bracht verbetering.
. In ideologisch opzicht speelde dat staatsexploitatie door sommigen – maar niet door iedereen – als wenselijk werd gezien. De vraag "wel of geen staatsexploitatie" is gedurende de hele geschiedenis van de spoorwegen controversieel geweest. Als groot voorbeeld golden de Preußische Staatseisenbahnen. In Nederland zijn de voorstanders van staatsexploitatie altijd minder sterk geweest dan in Duitsland maar ze werden begin 20e eeuw wel sterker. Zo ontstond het compromis van de belangengemeenschap dat twintig jaar stand heeft gehouden.

De activiteiten van HSM en SS werden volledig geïntegreerd maar HSM en SS bleven als particulier bedrijf bestaan. De overheid bezat aandelen in deze bedrijven. Op het moment dat het slecht ging met de spoorwegen verschafte de overheid kapitaal door haar aandelenbelang in SS en HSM uit te breiden, waardoor het particulier aandelenbezit is verwaterd.

Nationaal spoorwegbedrijf (1938-1994)
1 januari 1938 fuseerden de twee maatschappijen in de N.V. Nederlandsche Spoorwegen. De naam Hollandse Spoor leeft nog voort in het Station Den Haag Hollands Spoor. De overheid heeft op dat moment de nog resterende particuliere aandeelhouders uitgekocht maar NS is wel een privaatrechtelijk bedrijf gebleven en geen staatsbedrijf. De NS werd dus een semi-overheidsbedrijf. Werknemers van NS zijn dan ook geen volledig ambtenaar geworden maar semi-overheidsambtenaar. NS werd een naamloze vennootschap met de Staat der Nederlanden als enig aandeelhouder.

Bezettingstijd
In de Tweede Wereldoorlog kon de NS voortbestaan als zelfstandig bedrijf. De prijs die men ervoor betaalde was dat aan alle wensen van de Duitse bezetter tegemoet werd gekomen; zo werd door de NS het spoortraject naar kamp Westerbork aangelegd. Bijna honderdduizend joden zijn met hulp van NS-personeel naar de kampen afgevoerd. In 1943 weigerde het NS-personeel, ondanks een dringende oproep van de stakers, zich aan te sluiten bij de april-meistaking tegen het afvoeren van oud-militairen in krijgsgevangenschap. Directeur Willem Hupkes beargumenteerde later dat de staking geen succes zou zijn geworden en dat er geen oproep was gedaan door de Nederlandse regering in Londen. Toen die oproep een jaar later wel kwam, in september 1944, gingen de spoorwegen in de laatste oorlogswinter alsnog in staking. De NS onderhandelde hierover met de Nederlandse regering in ballingschap en wist te bereiken dat tijdens de staking alle lonen (inclusief Kerstgratificatie) doorbetaald zouden worden. Juist in de laatste oorlogswinter is de meeste schade toegebracht aan de spoorwegen. Materieel werd meegenomen naar Duitsland, rails werden opgebroken omdat de Duitse industrie het staal nodig had als grondstof. Tenslotte werden cruciale bruggen vernield door alle partijen, was het niet om de opmars van de geallieerden tegen te houden, dan wel om transporten naar Duitsland te verhinderen.

Wederopbouw
De Spoorwegen speelden een belangrijke rol in de wederopbouw. Ander vervoer ontbrak in het begin vrijwel, terwijl overal materiaal en personeel nodig was.
De Spoorwegen zelf hadden grote schade opgelopen tijdens de bezettingstijd, en van een normale dienstregeling kon aanvankelijk nog geen sprake zijn. Op Radio Herrijzend Nederland sprak de president-directeur van de NS, ir. Posthumus, het volk wekelijks toe over de vorderingen van zijn bedrijf. De rubriek is in de jaren '50 nog voortgezet door zijn opvolger F.Q. den Hollander, een even populaire als bekende Nederlander in die dagen.

Afkalving
In de jaren '60 verdwenen kolen in snel tempo als brandstof om plaats te maken voor aardgas. Voor NS betekende dit het wegvallen van grote hoeveelheden kolentransporten vanuit Zuid-Limburg, waarmee altijd winst gemaakt was. Bovendien begon de concurrentie van de auto steeds voelbaarder te worden. Het gevolg was dat NS vanaf 1963 steeds meer in de verliezen raakte, net als andere Europese spoorwegbedrijven.

Uiteindelijk heeft NS voor een offensieve strategie gekozen. Onder de naam "Spoorslag '70" werd in 1970 een nieuwe dienstregeling ingevoerd met een aanmerkelijke verhoging van het aantal treinen. Maar duidelijk was dat het bedrijf daarmee niet rendabel zou worden. De oplossing werd gevonden door te verklaren dat NS een maatschappelijke functie had, wat een jaarlijkse subsidie van de overheid aan NS rechtvaardigde. Ondanks de formele zelfstandigheid betekende de forse subsidiestroom een uitbreiding van de overheidsinvloed op het beleid van NS.

Ontwerpafdeling
In jaren veertig, vijftig en zestig werden nog locomotieven ontworpen in samenwerking met de fabrikant. In de jaren zeventig is men hier vanaf gestapt in verband met kostenbesparing, opgelegd door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat.
Tot de 'verzelfstandiging' in 1995 zorgde NS zelf voor het ontwerp van nieuw materieel, met uitzondering van de locomotieven, en voor het ontwerp van nieuwe of te verbouwen emplacementen en baanvakken. Verder ontwierp de NS ook stations, spoorlijnen, spoortunnels, viaducten, bovenleidingsystemen, werkplaatsen, fly-overs, verkeersleidingsposten, wasinstallaties, opstelterreinen en rangeerterreinen.
NS had tot 1995 twee eigen ingenieursbureaus, namelijk haar eigen dienst NS Ingenieursbureau in Utrecht en Articon te Amersfoort, een zelfstandig bedrijf waar de NS 100 % aandeelhouder was. In 1995 is het eigen bureau verzelfstandigd in Holland Railconsult. Articon werd in 1998 verkocht aan Arcadis. In 2000 heeft de NS definitief afstand gedaan van het aandelenpakket van Holland Railconsult. De activiteiten van Holland Railconsult worden sinds 2006 uitgevoerd onder de naam Movares.

Vormgeving
Juist in de periode dat de Staatsbedrijf der Nederlandse Spoorwegen geen eigen treinstellen meer in Nederland liet produceren kreeg het aandacht voor vormgeving en de toepassing daarvan. De wens tot een modern en positief imago lag ten grondslag aan de introductie van een huisstijl in 1968, ontworpen door Gert Dumbar bij Tel Design. Siep Wijsenbeek werd aangesteld om dit proces te begeleiden en was de eerste ontwerper op de (nieuwe) afdeling design.

Om het project van de NS te krijgen stelde Siep Wijsenbeek als voorwaarde dat Gert Dumbar aan het bureau Tel Design werd toegevoegd. Zo werd Gert Dumbar de derde partner in Tel Design. Er werd een organisatie structuur opgebouwd waarin werd samengewerkt met specialisten op gebied van industriële vormgeving, grafische vormgeving en interieurarchitectuur. Vlak daarna, in 1966, kreeg Tel Design de opdracht toegewezen om een volledige huisstijl voor de Nederlandse Spoorwegen te ontwerpen.
Samen met enkele collega's stortten Dumbar en Gert-Jan Leuvelink zich op alle andere onderdelen van de huisstijl van de NS. De omvang, de systematische aanpak, en ook de gedurfdheid van het ontwerp zorgden voor veel aandacht.
De spoorboekjes, de vertrekstaten en de spoorboekjes kregen een heldere en duidelijke layout en de stations werden voorzien van bewegwijzering en pictogrammen. Het meest opvallende element in de stijl was het kleurenschema. De treinen kregen de opmerkelijke kleur geel met schuine, blauwe vlakken om reclame op aan te brengen. "Geel werkt actief op de omgeving", stelden de ontwerpers, "het bezit op een trein de eigenschap, door overstraling het voor het merendeel grijze stationsbeeld frisser en zonniger te maken." Het logo, een dubbele pijl in blauw (Pantone 288), werd in 1968 ontworpen. Andere huisstijlkleuren zijn groen (Pantone 321), geel (Pantone 123), rood (Pantone 200), lichtblauw (Pantone 2925) en grijs (Pantone 408). Naast het standaard lettertype, de Univers, gebruiken De Nederlandse Spoorwegen ook de lettertypen Frutiger en Swift.
De grote opdracht bleef niet zonder gevolgen voor Tel Design: na de NS volgden soortgelijke opdrachten voor de Hollandse Beton Groep, supermarktketen Simon de Wit en Libelle.

De nieuwe ontwerpafdeling van de NS was sindsdien ook verantwoordelijk voor de interieurs van de treinen en verstrekte opdrachten aan kunstenaars. In de jaren tachtig kwam de NS met nieuwe dienstkleding naar ontwerp van Clemens Rameckers en bouwde het een reeks stations die opvielen door hun heldere en constructieve vormgeving. In de jaren negentig veranderde de bedrijfsstructuur door privatisering, hetgeen resulteerde in een holding en vier business units die elk een eigen beeldmerk kregen met het wiel als beeldelement en een kleur per unit. Paul Mijksenaar kreeg in 1998 de opdracht om de pictogrammen opnieuw vorm te geven omdat een neutraler, minder Nederlands en meer Europees aanzien gewenst was. Door deze verzelfstandiging van bedrijfsonderdelen en de externe ontwikkelingen verloor de NS-huisstijl haar consistentie en verwaterde.

Verzelfstandiging vanaf 1993
De Nederlandse Spoorwegen zijn nooit een volledig staatsbedrijf geweest in tegenstelling tot bijvoorbeeld de PTT. Daarom heeft de NS veel meer vrijheid gehad, op financieel gebied en op de bedrijfsvoering, dan de PTT of DSM die wel volledig onder de staat vielen. In maart 1993 besloot de Tweede Kamer der Staten-Generaal om de NS te verzelfstandigen, aangezien NS al zelfstandig functioneerde werd eigenlijk alleen de relatie met de rijksoverheid herzien.
Van 1938 tot en met 1994 was NS dus de eigenaar en beheerder van de Nederlandse rail infrastructuur en exploitant van alle hierop uitgevoerde vervoersdiensten. In 1995 werd NS verzelfstandigd. Het verloor eigendom en beheer van de railinfrastructuur en het alleenrecht op vervoersdiensten per spoor.

Concessiehouder (sinds 1995)
NS werd gesplitst in een taaksector en een marktsector. In de taaksector werden die onderdelen ondergebracht die gezien werden als overheidstaak (namelijk de infrastructuur), hier zou later ProRail uit voortkomen. In 2002 is de infrastructuur formeel overgedragen aan het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. In de marktsector werden de onderdelen ondergebracht die op bedrijfseconomische basis moesten opereren, deze bedrijfsonderdelen zouden bij NS blijven. Op 1 januari 1995 werd de nieuwe structuur formeel van kracht.

De belangrijkste activiteiten van NS op dit moment zijn reizigersvervoer per spoor en exploitatie van stations. NS is een naamloze vennootschap met als enig aandeelhouder de Nederlandse Staat. De aandelen worden sinds 1 januari 2005 beheerd door het Ministerie van Financiën (voordien door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat).

Restauratie van de oude orde
In 2002 werd Karel Noordzij als interim-directeur aangesteld met als opdracht de rust binnen het bedrijf te herstellen. Na zes maanden is hij opgevolgd door Aad Veenman. Feitelijk heeft dit betekend dat de organisatie van voor 1995 voor een groot deel weer hersteld is. Ook in politiek opzicht werd inmiddels anders tegen de spoorwegen aangekeken, naar aanleiding van de ervaringen na de volledige privatisering van de spoorwegen in Groot-Brittannië.

De oorspronkelijke gedachte was niet alleen dat vervoersdiensten op het spoor rendabel zouden kunnen zijn, maar ook dat hier concurrentie mogelijk zou zijn. Voor het goederenvervoer lijkt dat te kloppen. Voor het reizigersvervoer bleek dat tegen te vallen waardoor de overheid zich gedwongen zag toch als opdrachtgever voor de vervoersdiensten op te treden. De Rijksoverheid heeft daarom een Hoofdrailnet gedefinieerd, dat als een nationaal belang gezien wordt. Hier treedt het Ministerie van Verkeer en Waterstaat op als opdrachtgever, bij andere spoorlijnen treden meestal decentrale overheden, zoals provincies, als opdrachtgever op. Het is de bedoeling dat de exploitatie van reizigersvervoer op alle spoorlijnen aanbesteed zal worden. NS mag tot 2015 als enige op het hoofdrailnet blijven rijden.

Huidige activiteiten
. Reizigersvervoer per spoor in Nederland en vanuit Nederland naar het buitenland.
. De NS is ook buiten Nederland actief geworden: Nedkoleje – een samenwerkingsverband met de Poolse staatsspoorwegen (PKP) - exploiteert treinen in West-Pommeren. NedRailways - werkt met Serco samen als uitvoerder van de spoorconcessies Merseyrail en Northern Rail in Engeland.

. NS Poort is in januari 2007 ontstaan uit het samenvoegen van de bedrijfsonderdelen NS Stations, NS Vastgoed en een deel van NS Commercie. NS Poort is exploitant van alle 375 spoorwegstations in Nederland. Sinds de verzelfstandiging is deze activiteit sterk uitgebreid. Voorheen werd een station gezien als een utiliteitsbouw waar op sobere en doelmatige wijze de voor de reiziger noodzakelijke functies moeten worden aangeboden. Tegenwoordig worden stations gezien als profitcenter waar geld verdiend kan worden. Het aantal winkels op de (grote) stations is fors toegenomen. Op dit moment is stationsexploitatie de activiteit waar NS het meeste geld mee verdient.
NS Poort is eigenaar van 48 km2 grond in Nederland en projectontwikkelaar van stationsgebieden, en bouwt onder andere huizen op gesaneerde spoorwegterreinen.

. NedTrain, tot 1999 NS Materieel, is een onderhouds- en revisiebedrijf voor spoorwegmaterieel. NedTrain heeft tien vestigingen verspreid over Nederland en onderhoudt en reviseert niet alleen materieel van NS, maar ook van andere spoorwegondernemingen.

. Kort na de oprichting van NS in 1917 startte NS het Spoorwegbouwbedrijf. Aanleiding hiervoor was de bouw van het nieuwe hoofdkantoor: Hoofdgebouw III of de Inktpot. Hieruit is aannemer Strukton voortgekomen.

Overige activiteiten
. NPC (voorheen NS ProjectConsult) verricht project management en organisatieadvies aan zowel NS onderdelen als aan externe partijen in Nederland en het buitenland.
. NS Financial Services is een Ierse lease-maatschappij die opgericht is voor het vermogensbeheer van het rollend materieel van NS. Dit bedrijf is eigenaar van het grootste deel van het Nederlandse reizigersmaterieel. Het bedrijf verhuurt het materieel aan NS, NS Internationaal, Arriva, Connexxion, Railion, Syntus en Veolia Transport Limburg.
. NS Opleidingen is een bedrijf dat hoofdzakelijk spoorgerelateerde opleidingen aanbiedt.

Goederenvervoer per spoor
NS verzorgde, net zoals haar voorgangers, het vervoer van goederen. Vanaf 1970 werden er door het Rijk uitgebreide investeringen in de NS gedaan, zowel in de infrastructuur als in het personenvervoer. In eerste instantie profiteerden de goederenactiviteiten van die investeringen. Minister Neelie Smit-Kroes was gezien de sobere economische omstandigheden genoodzaakt deze investeringen midden jaren '80 te verminderen. Na een grondig onderzoek in de NS organisatie bleek het goederenvervoer onvoldoende rendement op te leveren. NS zou zich voortaan meer toeleggen op het reizigersvervoer.
De verzelfstandiging van het NS Concern resulteerde, na enige tijd, in het afstoten van het goederenvervoer. Het bedrijfsonderdeel werd te klein geacht werd om zelfstandig een behoorlijk marktaandeel in het goederenvervoer per spoor te behalen. Per 1 januari 2000 is het bedrijfsonderdeel NS Cargo verkocht aan Railion.


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Nederlandse_Spoorwegen.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 1707.