kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 19-10-2008 voor het laatst bewerkt.

Peter de Grote

Peter I van Rusland

Peter Aleksejevitsj (Moskou, 9 juni 1672 - Sint-Petersburg, 8 februari 1725; oude stijl: 30 mei 1672 - 28 januari 1725), bijgenaamd Peter de Grote, was van 1682 tot 1721 tsaar en tot 1725 keizer van Rusland. Peter was de eerste Russische tsaar die buiten de grenzen van zijn rijk reisde. Peter bevorderde cultuur, maar vooral de wetenschap.

Jeugd
Peter was de zoon van tsaar Aleksej I en diens tweede vrouw, Natalja Narisjkina. Peter had ook nog twee halfbroers: Fjodor en Ivan. Na de dood van zijn vader werd eerst Fjodor tsaar. Toen deze in 1682 overleed, werd de tienjarige Peter tot tsaar gekroond, maar zijn halfzuster, de scherpzinnige en daadkrachtige Sophia wist met behulp van de Strelitzen haar zwakbegaafde broer Ivan als mede-tsaar en zichzelf als regentes op te werpen. In de troon werd een gat gezaagd, zodat zij de beide jongens kon influisteren. Om veiligheidsredenen was zijn moeder van het Kremlin naar Preobrazenkskoje verhuisd, een wijk vlak buiten Moskou. Hier kon Peter naar hartenlust soldaatje spelen. Toen hij zestien was, werd Peter uitgehuwelijkt. In 1689 werd Sophia weggewerkt in een klooster na het verlies van twee Krimoorlogen en het gerucht van een samenzwering tegen Peter. In 1696 stierf de ziekelijke Ivan. Toen was Peter alleenheerser. In november van dat jaar gaf hij zijn eerste oekaze uit waarin hij zijn kamerheren uitstuurde naar verschillende steden om daar diverse wetenschappen te leren.

Modernisering en invloed van het Westen
Peter staat bekend om de grootschalige modernisering van het land. Hij stelde de adel open en schiep een nieuwe aristocratie onder de functionarissen; promoties werden afhankelijk van prestatie. Rusland werd verdeeld in acht provincies (Goebernii) en ook de ministeries werden in aantal beperkt. Hij hervormde het leger, de kerk, handel en nijverheid, onderwijs en volksgezondheid. Hij stichtte 1698, na de Azovcampagnes, de eerste Russische marine in Taganrog. Hij had daarbij de hulp van zijn Zwitserse boezemvriend en drinkebroer Franz Lefort. Het was waarschijnlijk Lefort, ooit in dienst op een Hollands oorlogsschip en in Rusland tot admiraal benoemd, die voorstelde om Amsterdam te bezoeken en zich op de hoogte te stellen van vlootbouw, bombarderen, publiciteitscampagnes en informatievoorziening, vestingbouw, waterwerken, geneeskunde en godsdienst. Het doel van Peter was bondgenoten te zoeken om krachtdadig de Turken te intimideren.

Peter maakte twee reizen naar West-Europa: van augustus 1697 tot mei 1698 en van december 1716 tot augustus 1717, vooral bedoeld om steun te verwerven voor zijn oorlog tegen Turken en de Zweden. Er gingen dertig vrijwilligers mee die zich moesten bekwamen in de maritieme wetenschap. De vrijwilligers werden verdeeld in groepen van tien. Aan het hoofd van de tweede groep stond ene Pjotr Michajlov, de schuilnaam van de Russische tsaar. De tsaar had een vereenvoudigde etiquette ingevoerd in dit kleine gezelschap van gelijkgestemden. Tijdens zijn eerste reis naar Brandenburg-Pruisen, de Republiek der Nederlanden, Engeland, Saksen en Oostenrijk, bekend als het Grote Gezantschap, bezocht Peter als eerste Riga. De plaatselijke Zweedse commandant Erik Dahlberg besloot te doen alsof hij Peter niet herkende. Tijdgenoten zagen in het voorval de aanleiding tot de Grote Noordse Oorlog.

In Koningsbergen ging de tsaar twee maanden in de leer bij een ingenieur van de artillerie. Sophie Charlotte van Hannover, de vrouw van Frederik I van Pruisen organiseerde een speciale ontmoeting. Vervolgens ging de reis naar Zaandam om de in Holland florerende scheepsbouw te bestuderen. Peter woonde bij Gerrit Kist in zijn huisje aan de dijk. Toen hij werd herkend, besloot Peter uit te wijken naar Amsterdam om op de werven van de Vereenigde Oostindische Compagnie te werken. Zijn aanstekelijke nieuwsgierigheid viel bij iedereen in de smaak. Hij leerde horlogemaken, doodskisten timmeren, schepen bouwen, tekenen, etsen, secties verrichten, papier scheppen en zijde spinnen. Nicolaes Witsen stelde hem voor aan de botanicus en anatoom Frederik Ruysch. Ruysch leerde de geïnteresseerde tsaar hoe hij de tanden van zijn onderdanen moest trekken.

Peter hield niet van toneel of muziek, wel van schilderijen met schepen en trommelen; een opvoering van de Gijsbrecht van Aemstel was niet aan hem besteed. Bij een bezoek aan de Staten-Generaal verliet hij de zaal en de verbaasde aanwezigen met zijn pruik over zijn hoofd getrokken. Nadat het officiële gedeelte van de missie op een complete mislukking was uitgelopen, keerden de Russen terug naar Amsterdam. Daar bleven ze maanden talmen, in de hoop van hun gastheren toezeggingen los te peuteren, die de smart van hun politieke fiasco wat zou verlichten. Bij zijn afscheid in het O.Z. Heerenlogement kreeg oud-burgemeester Joan Huydecoper van Maarsseveen aan het eind van een drinkpartij een stevige kus.

Peter de Grote werd sterk beïnvloed door zijn reizen in het Westen. Hij voerde westerse kleding en cultuur in, en de Oudgelovigen moesten een belasting betalen op het dragen van een baard. Peter introduceerde landkaarten, gereedschappen, wapens en brandspuiten in Rusland. Hij zette een modern brandsignaleringssysteem op en hielp graag met blussen, volgens Cornelis de Bruijn. De medicus Nicolaes Bidloo richtte in Moskou het eerste militaire hospitaal in. Jan van der Heyden, de uitvinder van de brandspuit, en Menno van Coehoorn wezen een verzoek af om mee naar Rusland te gaan. De tsaar vond dat de Nederlandse scheepsbouwers teveel met een timmermansoog werkten. Hij miste de theorie, die hij in het Engelse Deptford hoopte te verkrijgen.

Peter was gefascineerd door zonnewijzers: een van de hervormingen was de wijziging van de jaartelling en de tijdmeting in 1700 volgens de Juliaanse kalender. (In West-Europa werd de Juliaanse kalender al in 1582 afgeschaft en de Gregoriaanse kalender ingevoerd). De tsaar liet talrijke boeken uit het Nederlands, Frans, Duits en Engels naar het Russisch vertalen. Onder zijn bewind verscheen de eerste krant. Tijdens zijn regering had hij een lesprogramma opgesteld om de Russen Nederlands te leren. Vanwege de vele protesten ging dit niet door. Hij stichtte een Navigatieschool en een Zeevaartacademie. Omdat verschillende scheepstermen onbekend waren, zijn de Nederlandse termen nu ook de Russische geworden. Een bekend voorbeeld is de boegspriet.

Peter begon in 1714 met de bouw van een zomerresidentie Peterhof aan de oever van de Neva. Ter ere van Alexander Nevsky liet hij een klooster bouwen. De Kunstkamer zou het eerste openbare museum voor natuurwetenschappen van Rusland worden. De vogels, slangen en hagedissen die hij had aangeschaft werden daar opgesteld. (Van de 2.000 preparaten zijn er circa 900 bewaard gebleven). In 1724 verzocht hij de Leids professor Willem Jacob 's Gravesande naar Rusland te komen om zitting te nemen in de Academie van Wetenschappen, opgericht in 1726. Peter had bij zijn tweede gezantschap enkele interessante collecties gekocht: die van Frederik Ruysch, Levinus Vincent en Albertus Seba. Peter bezocht Herman Boerhaave in Leiden en kocht twee kwikthermometers bij Daniel Gabriel Fahrenheit in Den Haag. In Haarlem werd hij ontvangen door de dichteres Elisabeth Koolaart-Hoofman. Hij reisde verder naar Nieuwpoort, Luik, Spa en Namen en Frankrijk. Jacob J. Hinlopen beklaagde zich over zijn huis op Herengracht 527, dat door de tsaar, zijn vrouw en gevolg was uitgewoond.

Economie
Peter bevorderde de Russische economie door infrastructurele projecten zoals kanalen en wegen. Bij zijn aantreden waren er slechts tien fabrieken in het land. Na zijn overwinning op de Zweden verplaatste hij de hoofdstad van Moskou naar Sint-Petersburg, een op West-Europese leest geschoeide stad, ontworpen door Italiaanse architecten. Bij de drooglegging van de moerassen rond Sint-Petersburg kwamen zo veel dwangarbeiders om, dat het leek of de stad op lijken was gebouwd. Vervolgens gaf hij een oekaze uit dat de helft van alle waren, die normaliter over Archangelsk geëxporteerd werden, nu over Sint-Petersburg getransporteerd dienden te worden. Er kwam een heffing op zijde, textiel en porselein. De Hollandse concurrentiepositie verslechterde snel.

Oorlogen
Peter voerde veel oorlogen, die een grote financiële tol vroegen. Ze werden bekostigd door nieuwe of verhoogde belastingen in te voeren. Ook met de confiscatie en verkoop van kerkbezit, de verkoop van handelsmonopolies aan de hoogstbiedende en instelling van staatsmonopolies kwam het noodzakelijke geld binnen. In de Grote Noordse Oorlog tegen Zweden, Denemarken en Polen (1700-1721) leed hij een zware nederlaag in de slag bij Narva, maar toch wist hij zijn belangrijkste vijand Karel XII van Zweden in de slag bij Poltava verpletterend te verslaan (1709). Daardoor kreeg Peter in het noorden toegang tot de Oostzee en startte met de bouw van Sint-Petersburg, waarbij Zweedse krijgsgevangenen werden ingezet. In het zuiden streed Peter tegen Perzië en het Ottomaanse Rijk. Ahmet III begon de Russisch-Turkse Oorlog (1710-1711) en won de slag aan de Proet. In 1714 won de Russische vloot de slag bij Hanko en in 1720 de slag bij Ålandseilanden. Bij het Verdrag van Nystad (1721) kon hij Lijfland, Vyborg en delen van Finland aan het Russische Rijk toevoegen. Rusland was toen de belangrijkste grootmacht in Noord- en Oost-Europa geworden. Peter liet zich tot keizer kronen en kreeg de bijnaam "de Grote", (ook vanwege zijn lengte van meer dan twee meter). Middels een oekaze eiste Peter de Grote de bevoegdheid zijn opvolger te kunnen benoemen.

Siberië
Peter zond diverse expedities uit om Siberië te verkennen. Daniel Gottlieb Messerschmidt verzamelde tussen 1718 en 1727 informatie over de geografie, bevolking en natuur van westelijk en centraal Siberië. In het uiterste oosten werd Kamtsjatka onderzocht door Ivan Jevrejnov en Fjodor Loezjin, en het uiterste noordoosten door Vitus Bering.

De Grote Noordse Expeditie van Bering en Aleksej Chirikov werd door Peter de Grote op stapel gezet, maar vond pas plaats na zijn dood.

Familie en opvolging
Peter de Grote kreeg veertien kinderen bij twee vrouwen. Daarnaast had hij een Nederlandse minnares, de wijnkopersdochter Anna Mons. Zijn eerste vrouw, Eudoxia Lopoechina, liet hij opsluiten in een klooster, omdat echtscheiding onmogelijk was. Bij haar had hij drie kinderen, waaronder tsarevitsj Aleksej die hij in 1718 liet martelen, omdat die tegen zijn officiële beleid inging. Peter veroordeelde hem tot de doodstraf, maar Aleksej stierf al voor de executie ten gevolge van zijn verwondingen. Peter kreeg elf kinderen bij zijn tweede vrouw, Catharina I, die hij in 1712 huwde en in 1724 tot tsarina liet kronen. Een van haar kinderen was Elisabeth I.

In november 1724 hielp Peter bij de redding van een twintigtal zeelieden uit het water van de koude Neva. Hij stierf drie maanden later ten gevolge van koorts. Zijn onzeker uitgesproken woorden Ik laat alle macht aan ... lieten de troonopvolging ongeregeld. De hoogste staatsambtenaren zagen zich geplaatst voor het keuze of de zoon van de vermoorde Aleksej, de latere Peter II van Rusland of Peter's echtgenote, de analfabeet Catharina I van Rusland, sinds 1724 mede-regent.

Als gevolg van het decreet uit 1721 waarin de erfelijkheid van de titel werd afgeschaft, brak er in Rusland een periode van frequente troonwisselingen aan. De corrupte Aleksandr Mensjikov was zijn feitelijke opvolger.

Trivia
. In oostelijk deel van het centrum van Amsterdam is er een straat naar Peter de Grote vernoemd, de Czaar Peterstraat.
. In Zaandam is het huisje bewaard gebleven, waar Peter verbleef, tijdens zijn verblijf in Zaandam. Tegenwoordig staat dat huisje bekend als het Tsaar Peterhuisje. President Vladimir Poetin heeft dit huisje bezocht tijdens zijn bezoek aan Nederland in 2005.
. Een Amsterdamse legende gaat als volgt: "Toen Czaar Peter de Grote in Amsterdam verbleef ging hij eens op bezoek bij een vriend. Toen hij bij het huis van die vriend aankwam stond de meid voor het huis de stoep te schrobben. Peter vroeg of hij er langs mocht. De meid zei dat hij even moest wachten omdat ze nog niet klaar was. Toen zei Peter dat hij de Czaar van Rusland was en er toch echt langs wou, waarop de meid zei: “Al was je de burgemeester van Amsterdam, nog kom je er niet langs”."


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Peter_de_Grote.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 9.