kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Pierre Bayle

Franse protestantse filosoof, historicus en criticus

"Niet Erasmus maar Pierre Bayle (1647-1706) draagt de bijnaam 'filosoof van Rotterdam'. Behorend tot de vervolgde protestantse minderheid in het absolutistische Frankrijk van Lodewijk XIV vond hij in 1681 onderdak in de vrije Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Bayle was de oprichter van het eerste populair-wetenschappelijk tijdschrift in Nederland, 'Les nouvelles de la république des lettres' (1684-1687). Als zijn hoofdwerk wordt de 'Dictionnaire historique et critique' (1697) beschouwd, die een soort voorloper van de grote 'Encyclopedie Française' is geworden.

Bayle hield aanhoudend pleidooien voor religieuze tolerantie, een strikte scheiding tussen geloof en wetenschap, kritische zin en ruimdenkendheid. Bayle schreef een groot aantal boeken en geldt als één van de belangrijkste voorlopers van de Verlichting.

levensloop
Pierre Bayle (1647-1706), geb. in Foix, graafschap bij Carcassonne in Z. Frankrijk, was de zoon van een Franse hugenootse dominee, maar volgde toch een opleiding bij de Jezuïeten in Toulouse. In 1669 bekeerde Bayle zich tot het katholieke geloof, maar reeds een jaar later was Pierre Bayle weer protestant.

Onder koning Lodewijk XIV kregen de hugenoten het steeds moeilijker, maar wat de situatie van Pierre Bayle in Frankrijk onhoudbaar maakte, was het feit dat hij tijdens zijn studie katholiek werd en al enkele maanden later inzag dat hij toch liever terug wilde naar zijn oorspronkelijke kerk. Een tijdje kon hij nog als filosoof en theoloog in Frankrijk blijven werken, maar in 1681 zag hij zich alsnog tot ballingschap gedwongen.

De Franse Franse hugenoot Pierre Bayle was professor in de filosofie aan de protestantse academie Sedan en week, na sluiting hiervan onder bescherming van de regent Adriaan Paets, in 1681 uit naar Rotterdam om zijn kritische beschouwingen te kunnen blijven schrijven. In Rotterdam werd hij hoogleraar in de filosofie en geschiedenis aan de Illustere School van Rotterdam.

De Illustere School vormde een brug tussen de Latijnse school en een studie aan de Leidse universiteit. De school bereikte zijn grootste bloei in de periode tot 1693, tijdens het hoogleraarschap van Bayle. De liberale ideeën over geloof en politiek van de Engelse filosoof John Locke oefende een grote invloed uit op het geestelijk klimaat in de school. Locke’s ‘Epistola de tolerantia’ vormde een belangrijke inspiratiebron. Bayle vond het doen van onderzoek en het verzorgen van publicaties, belangrijker dan het geven van onderwijs.

De Illustere School van Rotterdam vormde een belangrijk centrum voor intellectuelen en cultureel geïnteresseerden. Zo kwam Bayle terecht in een netwerk van ballingen uit Frankrijk dat bestond uit intellectuelen, oud-leerlingen, maar ook uit vrienden, die verenigd waren rond de nieuwe school en de Waalse kerk. Ook Rotterdamse intellectuelen voelde zich aangetrokken tot dit klimaat en mengden zich erin. Bayle raakte niet echt ‘geïntegreerd’ zoals we dat tegenwoordig noemen. Hij leerde geen Nederlands, bleef à la Française eten en hoopte ooit naar Frankrijk terug te keren. Weliswaar maakte hij contact met de Rotterdamse elite, maar hij richtte zich met name tot filosofen en wetenschappers in het buitenland.

De eerste verlichte denkers waren diep gelovige mensen, van joodse en christelijke huize. Ze leefden niet in de achttiende maar in de zeventiende eeuw, in Engeland, Nederland en Duitsland. Spinoza en John Locke worden allebei geboren in 1632, Pierre Bayle in 1647 en Christian Wolff in 1679. Zij vertegenwoordigen een hele groep van verlichte filosofen uit de zeventiende eeuw die probeerden de rede te laten triomferen, de vrijheid van denken ingang te doen hebben en de tolerantie te presenteren als zijnde het beste systeem om als mensen vredig en gelukkig samen te leven. Dit is dus de kern van wat Verlichting is.

- Pensées diverses sur la comète (1682/83).
Het eerste – nog anoniem – verschenen boek van Bayle bevatte een kritiek op het (astrologische) bijgeloof naar aanleiding van het verschijnen van een komeet in 1680.
Bayle was een volgeling van Descartes en medestander van Balthasar Bekker in zijn F. geschrift over de komeet van 1682.
Bayle was geen academisch filosoof, maar een 'philosophe' zoals Voltaire en Diderot. Voor een breed publiek geselde hij met zijn scherpe pen vriend en vijand. 'Uiteenlopende gedachten naar aanleiding van de komeet' is een scherpe kritiek op het bijgeloof dat men in alle bestaande godsdiensten en levensovertuigingen kan aantreffen. Slechts weinigen staan volgens de 'philosophe' open voor een redelijk onderzoek naar de eigen vooronderstellingen. De domineeszoon Bayle spaarde ook zijn geloofsgenoten niet: iets wat zij hem niet in dank afnamen.

In 1684 richtte hij het populair-wetenschappelijke tijdschrift Nouvelles de la Republique des Lettres (1684-1687) op.
Ook in zijn maandblad Nouvelles de la république des lettres had hij zich doen kennen als de eerste moderne criticus, al ging dit tijdschrift vooral over geloof geschiedenis en natuurkunde. Hij moest dit werk opgeven wegens ziekte; het werd overgenomen door Jean le Clerc en in 1692 nagevolgd in het Ned. door de Boekzaal van Europe van Petrus Rabus.

- Commentaire philosophique sur ces paroles de Jésus-Christ: ‘Contrains-les d’ entrer’ (1686) (filosofisch commentaar op de woorden van Christus: dwing hen binnen te gaan), waarin hij zich verzet tegen religieuze vervolgingen in het algemeen en die tegen de Franse protestanten in het bijzonder.

Het intellectuele netwerk van de Hugenoten
Vanuit het intellectuele netwerk van de hugenoten werden ook contacten gelegd met andere filosofen en wetenschappers van naam uit die tijd, zoals Bernard de Mandeville, Thomas Halyburton en Jean-Pierre de Crousaz, die allen op bezoek kwamen in Rotterdam. Ook de quaker Benjamin Furly was in Rotterdam actief. In diens huis, ‘De Lantaarn’ genoemd, verbleef John Locke tussen 1686 en 1689. Hier voltooide hij zijn beroemd geworden ‘Essay concerning Human Understanding’. Rotterdam vormde voor de hugenoten een soort intellectuele vrijhaven, die ideaal geschikt was om in contact te treden met intellectuelen uit de stad en uit het buitenland.

In 1693 werd hij als onrechtzinnig ontslagen door toedoen van de fanatieke calvinist Pierre Jurieu. Doordat Pierre Bayle in zijn geschriften, naar de mening van de universiteit, te veel afstand nam van religieuze uitgangspunten, kwam een einde aan zijn benoeming in Rotterdam.
Pierre Jurieu was theoloog aan de Illustre School. Hij kwam in conflict met zijn oude vriend Bayle over diens boek over kometen. Volgens Jurieu kwam Bayle met zijn drang om af te rekenen met obscure denkbeelden te dicht in de buurt van het twijfelen aan de leerstellingen van het protestantisme. De deur naar het atheïsme zou daarmee worden geopend. Het debat tussen beiden, dat steeds venijniger trekjes kreeg, viel slecht in de Rotterdamse vroedschap. Het leidde ertoe dat Bayle in 1693 werd ontslagen. Men was van mening dat hij met zijn ‘gevaerlijke sentimenten de tedere jeugt’ zou kunnen misleiden.

In 1697 bracht hij de Dictionnaire historique et critique waaraan hij vanaf 1984 had gewerkt uit, dat als zijn hoofdwerk geldt. Een soort alfabetische encyclopedie van allerlei filosofiche en religieuze personen en bewegingen die hij op zeer onorthodoxe wijze presenteerde.
De ‘Dictionnaire’ was een alfabetisch geordend woordenboek, waarin kritiek werd geleverd op bestaande theologische en metafysische opvattingen. De eerste druk verscheen in 1697 bij uitgever en vriend Van Leers. Bayle was lid van een vriendenkring rond J. Basnage de Beauval waarvan de arts Lufneu, burgemeester Paets en ook zijn uitgever Leers deel uitmaakten. Er werd gedebatteerd over zaken rondom geloof, wetenschap en politiek.
'Dictionnaire historique et critique' is een encyclopedie die voor veel verlichtingsdenkers de bijbel verving. Het omvangrijkste en meest invloedrijke artikel daarvan gaat over Spinoza. Net als de meerderheid van zijn tijdgenoten wijst Bayle veel aspecten van Spinoza's filosofie af. Hij geeft daarvoor tal van heldere argumenten, sommige subtiel en andere wat robuuster, van zowel metafyische als van religieuze aard. Toch toont Bayle zich ontvankelijk voor Spinoza's ontwerp van een filosofische ethiek die als eerste in de moderne geschiedenis losstaat van de religie. Met zijn visie heeft Bayle de toon gezet en de argumenten aangereikt voor de ambivalente houding die filosofen gedurende lange tijd tegenover Spinoza hebben ingenomen.
De werken van Spinoza waren vrij snel na hun verschijning officieel verboden, zowel in Nederland als in Frankrijk en andere landen. Dankzij de Dictionnaire historique van Pierre Bayle werd het denken van Spinoza echter breed verspreid, in heel Europa. Het was weliswaar een vereenvoudigde Spinoza, maar de essentie van zijn denken kwam wel over. Bayle deelde met Spinoza het idee dat de bijbel kritisch gelezen moest worden. Maar Spinoza ging veel verder door de goddelijke inspiratie van de bijbel te ontkennen. Dat ging Bayle weliswaar te ver, maar hij gaf dat zeer vooruitstrevende idee van Spinoza wel dóór. Zodat elke lezer kennis kon nemen van een toen radikale gedachtengang.

Websites: www.damon.nl, www.remonstranten.org, Hugenoten in Rotterdam www.gemeentearchief.rotterdam.nl


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 38.