kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 31-12-2015 voor het laatst bewerkt.

argandlamp

Een Argandse lamp (ook Argandlamp) of Engelsche lamp is een bouwwijze voor een olielamp die rond 1783 werd geïntroduceerd door de Zwitserse schei- en werktuigkundige Aimé Argand (Genève, 1755 - Londen, 1803) om een nagenoeg rookloze, roetvrije verbranding mogelijk te maken.

Argand was de ontwikkeling van de lamp in 1781 begonnen en kreeg er in 1784 in Engeland een patent voor toegewezen. Het werkingsprincipe is later ook overgenomen voor petroleumlampen.



Argand-lamp, 1784-89, messing, papier, zink, 38.5 cm, Teylers Museum, Haarlem, inv. 213 (foto: Erik en Petra Hesmerg)
Dit bescheiden lampje representeert niets meer of minder dan de geboorte van het moderne kunstlicht. Het principe achter de eenvoudige doch revolutionaire lamp is gebaseerd op de ontdekking van de Franse scheikundige Antoine Laurent Lavoisier dat een vlam wordt gevoed door zuurstof. Hij weerlegde de zogenaamde flogistontheorie, volgens welke vuur een op zichzelf staand element was. In de geest van de Verlichting kun je bijna stellen dat Lavoisier het vuur van de goden heeft gestolen door het beheersbaar en meetbaar te maken, zoals Newton had gedaan met licht. Als scheikundige was hij vooral geïnteresseerd in praktische zaken, zoals de verbetering van straat- en toneelverlichting. In zijn directe omgeving werkte de Zwitserse uitvinder Ami Argand. Argand liet in 1780 lucht circuleren rond de pit van een olielamp door deze in een cilindrische glazen buis te plaatsen, die op zijn beurt in een geperforeerde houder stond om nog meer lucht toe te voeren. Daarmee had hij een toepassing van de nieuwe verbrandingstheorie gevonden. Zo verbrandde de olie helder en zuinig zonder rook te produceren.
Het belang van het Argands vondst kan niet genoeg benadrukt worden. Het heeft op alle terreinen van verlichting tot een enorme vooruitgang geleid. Overal waar stabiel, helder licht vereist was, werden Argand-lampen gebruikt. Van de straat tot het toneel was zijn uitvinding een oplossing voor het probleem van zwak, flakkerend licht.

Oorspronkelijk bestond de lamp uit twee in elkaar geschoven koperen buizen met daartussen een buisvormig gevlochten, holle lampenkous die in verbinding staat met een aparte olietank. Via de binnenste buis komt ook lucht bij de pit zodat de lampenolie met een ringvormige vlam brandt die inwendig en uitwendig een goede luchttoevoer heeft, waardoor een vrijwel volledige verbranding mogelijk is. Voor een betere geleiding van de luchtstroom - en dus een gelijkmatige, rustige vlam - plaatste Argand daar aanvankelijk nog een schoorsteentje van blik boven, maar verving deze al snel (1784) door een glazen versie - het lampenglas.

Later kwamen er ook modellen die op vergelijkbare manier een aantal holle pitten concentrisch in elkaar plaatsten voor een hogere, geconcentreerde lichtopbrengst. Dit soort Argand-lampen maakten indertijd onder andere een grote sprong voorwaarts mogelijk bij de techniek van lampen voor vuurtorens en theaters.

Websites:
. GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article Argandlamp is een mijlpaal in de geschiedenis van het kunstlicht. Hoewel slechts weggelegd voor welgestelden, werd ze in de eerste helft van de negentiende eeuw in ons land veel gebruikt. - (geestelijke stand terecht zou komen. Deze roeping bleek hij echter niet te hebben, zodat hij met een
aanbevelingsbriefje in de hand van zijn Geneefse natuur- en scheikundeleraar Henri-Benedict de Saussure (1740-1799) naar Parijs vertrok.61. Niet zeker is het of hij hier geïntroduceerd is bij Lavoisier en Fourcroy. In 1776 gaf hij een lezing voor de Académie des Sciences getiteld ‘Observations sur la Cause de la Grele attribuée a l'Electricité’. In 1780 vertrok hij naar de Languedoc, waar hij samen met zijn broer Jean Argand (1744-1834) een wijn- en cognacstokerij leidde te Valignac op basis van een nieuw, door hem ontwikkeld destillatieproces. Het was toen de grootste destilleerderij in Frankrijk. Het kapitaal voor deze onderneming werd geleverd door Philippe-Laurant de Joubert, thesaurier van de Languedoc. Al in dit jaar zou hij nagedacht hebben over een nieuw type lamp. In 1782 werd een tweede destilleerderij door de Argands in Montpellier opgericht, terwijl een derde werd gepland. Datzelfde jaar presenteerde Argand een verbeterde vorm van van zijn lampontwerp uit 1780 aan de Assemblé General de Languedoc.

In de Languedoc leerde hij ook de gebroeders Etienne (1740-1810) en Joseph (1745-1799) Montgolfier kennen, die een papierfabriek in Annonay bezaten. Argand hielp de Montgolfiers bij een aantal experimenten met luchtballonnen in de zomer en het najaar van 1783. Ook in de zomer van datjaar zond Argand een model van zijn lamp aan het ministerie, dat het op haar beurt ter beoordeling doorstuurde naar de chemicus Pierre-Joseph Macquer (1718-1784). Deze oordeelde: ‘Het effect van deze lamp is zeer mooi; haar zeer witte licht, zeer helder en bijna verblindend, overtreft dat van alle tot nu bekende lampen, en voor zover mij althans bekend is, ontwikkeld ze geen rook.’ De lamp, die Macquer beoordeelde was niet voorzien van een trekglas. Pas in september 1783 voorzag Argand zijn uitvinding van een lampeglas.

Het feit dat hij zijn lamp, min of meer gedwongen door De Joubert, die zeer enthousiast was, zonder het lampeglas openbaar heeft gemaakt, heeft Argand veel problemen opgeleverd. Met wat later de Argandlamp zou gaan heten, werd aanvankelijk slechts een ‘holle-pit-lamp’ bedoeld. Iets dat door zijn concurrenten in de diverse plagiaatkwesties met dankbaarheid werd uigebuit.

In de herfst van 1783, vertrok Argand naar Engeland, waar hij tot de zomer van 1785 zou blijven. Op 25 november 1783 demonstreerde hij in Engeland zijn lamp. George III, die onder de indruk was, adviseerde hem om een octrooi op zijn uitvinding te nemen. Op 15 maart 1784 verkreeg Argand een Engels octrooi op zijn lamp, die inmiddels een trekglas bezat. De lamp was vervaardigd door M. Boulton & Co.

In zijn periode in Engeland heeft Argand niet alleen kennis gemaakt met Engelse chemici en natuuronderzoekers als Priestley, De Luc, Cavendish en Kirwan, maar ook met mensen als ‘mon illustre ami’ James Watt (1736-1819) en de fabrikant Matthew Boulton (1728-1819), die zoals we zagen, Argand's geoctrooieerde lamp vervaardigde. In dezelfde periode echter, werd zijn lamp in Frankrijk door anderen op de markt gebracht. Argand protesteerde hiertegen via een open brief aan het Journal de Paris van 15 augustus 1785. Ook in Londen werd Argands octrooi aangevallen, waardoor hij samen met onder andere Joseph Montgolfier al in oktober 1785 naar Engeland terugkeerde. Vanaf dat jaar tot in de volgende eeuw zou de lamp, waarvan Argand de fundamenten had gelegd, het onderwerp zijn van rechtszaken, zowel in Engeland als in Frankrijk.

Quinquet
Twee namen zijn vooral betrokken geweest bij de disputen omtrent de originaliteit van Argands lamp: Quinquet, een apotheker en Ambroise Bonaventure Lange, een wijndestillateur aan het hof van de Franse koning en tevens oliehandelaar en tinsmelter. Het zou in dit bestek te ver gaan om de plagiaatkwesties uitvoerig te behandelen, temeer daar ook nu nog de volledige waarheid omtrent de door beide heren aangebrachte daadwerkelijke verbeteringen dan wel het gepleegde plagiaat niet geheel boven tafel is. Hoe het ook zij, de ‘Argandlamp’ en de ‘Quinquet’, onder welke namen de lamp in respectievelijke Engeland en Frankrijk bekend zou worden, berustten beide op de principes, door Argand rond 1783 openbaar gemaakt. In ons land werd de Argandlamp over het algemeen aangeduid met de naam ‘Engelsche lamp’.

De produktie van de lamp begon in Frankrijk, waar Lange en Quinquet, aanvankelijk (waarschijnlijk) samen en later ieder met een eigen fabriek, vanaf begin 1784 tot 1788 de markt beheersten. Vanaf dat jaar waren ook tinwarenfabrikanten in staat de produktie ter hand te nemen en verdween de monopoliepositie van Quinquet en Lange hier. In Engeland, was het Argand zelf, die geassocieerd met de fabrieken van Watt, Parker en Boulton, vanaf de zomer van '84 de lampen produceerde. Vanuit Londen en Birmingham werd de Engelse markt bestookt. In 1787 kregen Argand en Lange, die elkaar hadden gevonden, een Frans octrooi op de fabricage van de lampen. Dit exclusieve recht werd echter terstond aangevochten door het Parijse loodgietersgilde. Zonder succes, want in 1789 werd het vonnis ten faveure van de twee oude rivalen uitgesproken. Lang hebben ze er echter niet van kunnen genieten, want met de revolutie, die datzelfde jaar plaats vond, had het koninklijke privilege zijn waarde verloren. Alle exclusiviteit ten aanzien van fabricage en verkoop verdween en Argand stortte zich kwaad en gefrustreerd op de alchemie en occulte wetenschappen. Op 24 oktober 1803, stierf hij, verbitterd en geestesziek.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 1511.

Tweets by kunstbus