kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 13-01-2016 voor het laatst bewerkt.

fibula

Fibula (broche of sierspeld)

De fibula (ook: doekspeld of mantelspeld) is een tweedelig bronzen gebruiksvoorwerp, met gaatje en pen uit de oudheid, waaruit in de middeleeuwen de agraaf ontstond.

Veelal zal men bij een mantelspeld aan een soort 'broche' denken. Dit is gedeeltelijk waar, maar onvolledig, want veruit de belangrijkste functie van de fibula is het sluiten/vastzetten van de kledij, dit in tegenstelling tot de broche, die een meer decoratieve functie heeft. De sierfunctie komt (zeker bij de vroegste fibulae) op een niet onbelangrijke tweede plaats.

De fibula was handig om mantels en andere kledingstukken (zoals de toga) op de schouder te bevestigen. Romeinse vrouwen droegen een stola boven hun tunica. Deze stola werd vastgebonden met een fibula. Het is dus de voorloper van de sluitspeld of knoop. Ook de Grieken gebruikte fibulae voor hun peplos.

Het eenvoudigste kledingstuk was de rechte lap die om de middel werd gewikkeld. Later ging men een tweede lap om de schouders draperen. Zo ontstond de kleding van de Egyptenaren, Sumeriërs, Assyriërs, Grieken en Romeinen, waarbij de siergesp of fibula de lappen aan elkaar hield. Zij zagen gedrapeerde kleding als een kenmerk van de beschaving.

In verschillende gebieden van Europa zijn fibulae gevonden; de oudste dateren uit 800 voor Christus. Deze fibulae hadden een strakke brochering achter of zijwaarts van het sieraad en aan de voorkant zilveren en gouden versieringen met o.a. koppen van dieren. Ook in het graf van Sutton Hoo is een fibula gevonden.

De conditie waarin een Romeinse fibula vaak in bodemvondsten wordt aangetroffen. Deskundigen kunnen uit stijl- en vormkenmerken herleiden uit welke keizer-periode een Romeinse fibula afkomstig is.

De fibula is tot aan de Frankische en vroeg-middeleeuwse tijd gemaakt. In onze moderne tijd is het een populair verzamel-object.

Praeneste fibula
De Praeneste fibula (de "fibula van Palestrina (Italië)") is een gouden broche die ooit geacht werd het oudste nog bestaande specimen van het Latijn te bevatten. Tegenwoordig wordt de inscriptie (niet de fibula) echter door de meeste geleerden als hoax gezien. De fibula werd ontdekt in Palestrina (Italië) en wordt nu bewaard in het Museo Preistorico Etnografico Luigi Pigorini in Rome. De fibula werd geacht uit de 7e eeuw v.Chr. te komen. Hij is beschreven met de Oud-Latijnse tekst: MANIOS MED FHEFHAKED NVMASIOI wat in het klassieke Latijn is: MANIVS ME FECIT NVMERIO In het Nederlands: Manius maakte me voor Numerius
Als het klopt dat de Praeneste fibula een vervalsing is, dan zijn de Duenos Inscriptie en de inscriptie uit de Lapis Niger, die waarschijnlijk uit de 6e eeuw v.Chr. stammen, de oudste Latijnse teksten.

De fibula van Wijnaldum
De fibula van Wijnaldum is een fibula (mantelspeld) uit het begin van de 7e eeuw die in 1953 door een boer werd gevonden door graafwerkzaamheden bij een terp in het Friese plaatsje Wijnaldum in Nederland. Het betreft een vergulde zilveren fibula van buitengewone kwaliteit en het is versierd met gouden filigrain ingelegd met rode almandijn. Vermoedelijk was de persoon van wie dit sieraad was, iemand met een hoge, mogelijk koninklijke, status. Het sieraad is vermoedelijk van Friese makelij met Scandinavische, Britse en Frankische invloeden.
Op de terp Tjitsma, enkele kilometers noordoostelijk van Harlingen, werd van 1991 tot en met 1993 onderzoek gedaan door de universiteiten van Groningen en Amsterdam. De opgraving trok internationaal aandacht. De aanleiding hiervoor was een aantal vondsten waaruit bleek dat daar ooit een nederzetting was van een vroeg-middeleeuws elitegeslacht.
In de jaren vijftig is hier de grote fibula gevonden. De voetplaat werd in 1953 gevonden. De speld werd echter door een ploeg beschadigd en is daardoor niet meer compleet. Amateurarcheologen hebben jarenlang met metaaldetectoren naar de ontbrekende deeltjes gezocht.
Bij de opgraving in de jaren negentig werden ook de zilveren brug met gouden bekleding, het scharnier en deeltjes van de kopplaat teruggevonden. Stukje bij beetje is de speld gereconstrueerd. Alleen van de sierschijf is (nog) niets teruggevonden. Men weet dus niet hoe deze er precies uit heeft gezien.
Verder archeologisch onderzoek toonde aan dat Wijnaldum mogelijk een machtscentrum was in die tijd. In ieder geval werd er door de archeologen een hoofdgebouw aangetroffen met ateliers van ambachtslieden: goud- en zilversmeden, bronsgieters, glas- en barnsteenbewerkers, wevers, een wapensmid enz. Tevens werd er onder meer een dirhem (Arabische zilveren munt) aangetroffen die verwerkt was in een ander sieraad die men vond. Mogelijk is die laatste via handel die Vikingen deden, daar terecht gekomen.
De Grote fibula van Wijnaldum wordt bewaard in het Fries Museum te Leeuwarden.

De Fibula van Dorestad
De Fibula van Dorestad is een unieke broche vervaardigd aan het eind van de 8e eeuw. Het werd in 1969 tijdens een archeologische opgraving in de voormalige handelsplaats Dorestad (Wijk bij Duurstede) aangetroffen in een oude waterput.
Vermoedelijk is de broche tussen 775 en 800 in Bourgondië vervaardigd. Het heeft een diameter van 8,5 centimeter en is uitgevoerd in goud, versierd met cloisonnéwerk en ingelegd met verschillende kleuren glas, almandijn en parels langs de rand. Het inlegwerk toont christelijke vormen, zoals twee kruisen in elkaar in de stijl van kerkelijk edelsmeedwerk. Enkele stenen ervan zijn verloren gegaan evenals de speld aan de achterzijde waarmee de broche op de kleding kon worden bevestigd. Mogelijk is de broche destijds verborgen in de waterput tijdens de plunderingen door Vikingen in Dorestad.
De Fibula van Dorestad is te bezichtigen in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden.

Agraaf/agrafe
Een kleine sierspeld, tijdens de middeleeuwen ontstaan uit de fibula, gebruikt om een mantel of cape aan de hals te sluiten. Deze speld werd vaak bezet met een intaglio of camee. Uit de agraaf kwam in de 17de eeuw weer de broche voort.

Koorkapsluiting
Algemene term voor de sluiting van de koorkap. Een sluithaak en een oog, aangebracht aan de voorzijde bij de hals. Is de koorkapsluiting rijk en kostbaar bewerkt en versierd, dan kan de term agraaf worden gebruikt.


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Fibula_(voorwerp).


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 608.