kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 05-03-2009 voor het laatst bewerkt.

Kamerscherm

Veelal uit een aantal vleugels bestaande opvouwbare schermen d.m.v. scharnieren, waarmee men een gedeelte van een kamer kan afschutten. De schermen zijn meestal van op rechthoekig lijstwerk gespannen stof, maar er bestaan ook schermen van ander materiaal.

In China werden al in de Chou-periode (1027-771 v. Chr.) en waarschijnlijk zelfs daarvoor kamerschermen gebruikt. Deze zijn van papier, van beschilderde of geborduurde weefsels, of van gesneden hout soms gelakt of ingelegd met parelmoer en/of andere materialen.

Japans zijn de asymmetrie en de decoratieve patronen

Japanse kamerschermen met de lente en de winter, ca. 1630-1660, Waterverf op verguld papier; gespannen over een houten raamwerk, 166,5 x 367 cm per scherm, Rijksmuseum Amsterdam
Japanse kamerschermen vormen vaak een paar waarbij de voorstelling van het ene scherm overloopt in het andere. Ook deze twee Japanse kamerschermen van beschilderd en verguld papier vormen een paar. Het ene scherm met bloeiende camelia's en frisgroene wilgentakken, heeft de lente als onderwerp. Het andere gaat over de winter: de rijp ligt op de altijd groene bamboe en de pruimenbloesems. De bloemen en vogels zijn natuurgetrouw weergegeven, maar ze bevinden zich in een bijna abstract landschap: een voorgrond van geelgetint bladzilver, water aangegeven door een patroon van verticale golven en een achtergrond van vierkante blaadjes bladgoud.

De schermen dienden om een ruimte in een huis af te scheiden, maar waren ook bedoeld om kleur te brengen in de sobere ruimtes van een Japanse woning. Een decoratief en spannend effect stond daarom voorop. De schilder van deze schermen bereikte dat door een gewaagde vlakverdeling, met een duidelijke diagonaal: de voorstelling staat in één hoek, de rest van de ruimte is vrijwel leeg gelaten. Bij het winterscherm wordt dat benadrukt door de driehoekige, streng geometrische bamboeheg. Opmerkelijk is ook de pruimentak op dat scherm: rechtsboven verdwijnt die tak buiten de rand, om links weer te voorschijn te komen.

Het gebruik van kamerschermen hebben de Japanners overgenomen van de Chinezen in de 7de en 8ste eeuw, toen een grote cultuurovername plaats vond. Aanvankelijk had ieder onderdeel van het scherm een aparte voorstelling, omlijst met brede stroken zijde. Pas in de 14de eeuw ontstonden schermen met een voorstelling die over het hele vlak doorloopt. In die tijd raakte ook de met bladgoud beklede achtergrond in zwang, die karakteristiek is voor Japan. Dezelfde kenmerken zien we terug in twee 17de-eeuwse 'Namban'-schermen, schermen met de visie van Japanners op (barbaarse) vreemdelingen. Japanners verbaasden zich over het in hun ogen vreemde uiterlijk van de Europeanen. De pofbroeken zijn overdreven groot afgebeeld. Ook de weergave van de Europese neuzen is karikaturaal: ze zijn uitzonderlijk fors door de Japanse kunstenaar afgebeeld. 'Namban' werden de Europeanen door de Japanners genoemd. Het woord betekent 'zuidelijke barbaren'.

Unkoku-school
De schermen werden gemaakt door een schilder van de Unkoku-school, een school die van vader op zoon overging en meer dan 10 generaties duurde. Unkoku Tôgan (1547-1618) was de stichter van deze school. Kenmerkend voor de Unkoku-school zijn de zware contourlijnen in inkt - bij de camelia's en de bamboe - en de arceringen op de wilgenstammen. De meeste overeenkomst is er met het werk van de Unkoku-schilders van de derde generatie. De manier waarop het water is weergegeven met een patroon van verticale, golvende lijnen is alleen in hun werk te zien. De schermen moeten daarom ergens tussen 1630 en 1660 gemaakt zijn.

Voor hun decoratieve kamerschermen konden Japanse schilders zich baseren op oude Chinese schilderkunst en op hun eigen schilderkunstige traditie, zoals de yamato-e schilderkunt. Yamato-e kwam tot ontwikkeling in de Heian-tijd (794-1185). De voorstellingen zijn opgebouwd uit heldere kleurvlakken en strakke inktlijnen. De figuren zijn sterk gestileerd en gehuld in gewaden met nauwgezet weergegeven geometrische dessins. Deze traditie heeft eeuwenlang voortgeduurd. Een laat maar goed voorbeeld van deze stijl is het 18de-eeuwse papieren scherm met een man die muziek maakt voor een vrouw.

kamerscherm beschilderd met 'Dancing Figures', 1879, Matthijs Maris, Olieverf op doek, hout, Paneel: 154 x 66 cm, Rijksmuseum Amsterdam
In 1878 kocht de kunsthandelaar E.J. van Wisselingh op aanraden van de schilder Matthijs Maris een vierdelig kamerscherm in Parijs. Van Wisselinghs baas Cottier was niet zo gelukkig met de aankoop. Hij liet de panelen door Matthijs Maris 'opwerken' en verkocht ze als echte Marissen door aan een Schotse verzamelaar. In 1913 kwamen de panelen met de dansende vrouwenfiguren, nu ingelijst als schilderijen, weer op de markt. Een Nederlandse verzamelaarster kocht ze voor de som van 38.000 gulden. Opnieuw verdwenen de panelen jarenlang uit zicht, tot zij onlangs aan het Rijksmuseum werden geschonken. De schenkster wist wel dat het ging om schilderingen van Matthijs Maris, maar niet dat het een beroemd, verloren gewaand kunstwerk betrof, het enige meubel dat ooit door Matthijs Maris werd gedecoreerd.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 1336.