kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 06 01 2017 10:14 voor het laatst bewerkt.

porselein

Het ceramiek met een niet-poreuze, harde scherf dat bij een temperatuur van circa 1300-1500o C wordt gebakken.

Het was Marco Polo die in een Chinees reisverslag uit 1296 voor het eerst melding maakte van het porselein. Hij noemde het porcella, naar een weekdier met een witte schaal.

Het belangrijkste productiecentrum van porselein was, vanaf de achtste eeuw, de Chinese stad Jingdezhen. Hier waren de grondstoffen voor het maken van porselein voorhanden: kaolien (porseleinklei) en petunse (een sediment van kiezelwieren en veldspaat). Deze grondstoffen werden vermalen en gekneed waarna op de draaischijf een object werd gevormd. Hierna werd het voorwerp met kobaltverf beschilderd en voorzien van een laag veldspaatglazuur. De objecten werden gebakken op een temperatuur van 1280 tot 1350 graden Celsius. Door deze hoge baktemperatuur verkreeg het porselein zijn hardheid. Nadat de voorwerpen waren afgekoeld werden ze in rijststro gewikkeld en in tonnen verpakt om zo te worden vervoerd naar Canton, vanwaar ze verder werden verscheept.

In de 15de eeuw kregen de doges van Venetië Ming-porselein ten geschenke van bezoekende Egyptische sultans.

Toen de Venetiaanse schilder Giovanni Bellini in 1512 in opdracht van Alfonso d'Este begon aan het Godenfeest voor diens Albasten Kamer in het kasteel van Ferrara, liet hij de verzamelde saters en nimfen het banket voor Bacchus en zijn gezellen aandragen op schalen van Ming-porselein die identiek waren aan die in het Topkapi-paleis in Istanboel, waarvan we weten dat Bellini er geweest is. Zo groeide porselein in 's mensen bewustzijn uit tot een mysterieus en ongrijpbaar symbool van hemelse schoonheid.

Geen enkel Chinees luxeproduct sprak zo sterk tot de Europese verbeelding als porselein: hard als glas, waterdicht als kwaliteitsaardewerk, dunwandig en doorschijnend, beschilderd met fijngepenseelde exotische taferelen, mooier dan het fijnste majolica Voor de westerse wereld was porselein van meet af aan een van de meest begerenswaardige rariteiten van de Oriënt.

Vanaf de 15de eeuw vervaardigden de Chinese staatsmanufacturen exportporselein op industriële schaal. Dit had het voordeel dat de jonken een nuttige en lucratieve lading konden meevoeren in de ruimen waar andere luxegoederen als thee, specerijen en zijde niet gestouwd konden worden vanwege het risico op waterschade

kraakporselein
Al in de 16e eeuw vervoerden Portugezen porselein uit Azië naar Europa. In Lissabon maakten Hollandse kooplieden aan het einde van de zestiende eeuw kennis met het porselein. Het porselein was echter alleen betaalbaar voor de Europese elite. In het najaar van 1602 werd een grote lading porselein geveild in Middelburg. Hierdoor raakt het porselein bekend in bredere kring. Een Zeeuwse compagnie had deze lading, afkomstig van het schip de San Jago, buitgemaakt op de Portugezen. Dit vroege porselein wordt kraakporselein genoemd, naar het type schip waarin het werd vervoerd, de caracca In 1604 werd de lading van een ander Portugees schip, de Santa Catharina, in Amsterdam geveild. Hiermee was de liefde voor het kostbare Aziatische porselein in de Nederlanden definitief aangewakkerd.

In de zeventiende eeuw werden wisselende hoeveelheden porselein aangevoerd. Deze aanvoer was afhankelijk van de Europese vraag, maar ook van het aanbod in China. Politieke onrust in China zorgde ervoor dat de porseleinhandel sterk wisselde. Na 1647 stokte deze zelfs even helemaal. De VOC probeerde vanaf dat moment porselein uit Japan te betrekken. Japan werd inderdaad een porseleinleverancier van de VOC, maar de toevoer van Japans porselein was onregelmatig en bereikte nooit hetzelfde peil als die van China. Bovendien was het Japanse porselein duurder. De Japanners bewaakten angstvallig het geheim van dit Imari-porselein (genoemd naar de uitvoerhaven). Pas in de 20ste eeuw kwam Europa erachter dat het vervaardigd werd door Koreaanse vaklui, die door Hideyoshi in 1597 uit hun land waren gedeporteerd naar Japan en daar hun ambacht, verborgen voor vreemde ogen, eeuwenlang verderzetten in het dorp Arita.
Porselein kwam eveneens met Chinese jonken uit China naar Batavia, omdat de VOC uit China werd geweerd. Toen er in 1728 weer gehandeld werd in China (Canton) ging het porselein rechtstreeks naar Nederland.

De handel in Chinees porselein zou pas rond 1730 een aanzienlijk grotere omvang aannemen. De populariteit van thee en koffie zorgde voor een grote vraag naar thee- en koffieserviezen. Het overgrote deel van het Chinese (en Japanse) porselein werd tussen 1730 en 1796 verkocht. Het porselein moest in China meteen na aankomst worden ingekocht, omdat het als ballast diende en onderin de schepen werd geladen. De porseleinen voorwerpen werden verpakt in kisten met stro en gevuld met thee. Ongeveer vijf tot zes procent kwam niettemin gebroken aan. Op veilingen werd het verkocht.

chine de commande
Pas toen het porselein in de 18e eeuw in Nederland in enige mate gemeengoed was geworden, begon de vraag naar porselein met een persoonlijk karakter te groeien. De bewindhebbers van de VOC in Nederland namen het voortouw en zonden verschillende modellen naar China, opdat daar bijvoorbeeld hele serviezen met één bepaald monogram gemaakt konden worden. Dit zogenaamde chine de commande was een groot succes. Het werd, in tegenstelling tot het gewone porselein, juist op de bovenste dekken van de schepen vervoerd, omdat het natuurlijk wel de bedoeling was dat een en ander heel aankwam. Het gewone porselein werd in de Republiek op veilingen verkocht, het chine de commande werd vanzelfsprekend direct door de besteller betaald.

Alles uit China werd in de 17de en 18de eeuw als hoogst modieus ervaren in Europa. Wat verwondert is dat Chinese porseleinschilders zich in diezelfde periode tot het uiterste hebben ingespannen om volstrekt westerse voorstellingen op Chinees porselein te schilderen.
Al in het midden van de 16de eeuw werden lakwerk, zijde, thee, suiker, meubelen, specerijen en porselein vanuit China via Macau naar het westen verscheept. In 1602 werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie opgericht en ontstond er een zeer lucratieve handel tussen Nederland en China. Porselein was een geliefd artikel en vond gretig aftrek onder een brede laag van de Nederlandse bevolking. Dit porselein was in het blauw beschilderd met Chinese motieven zoals lange-lijzen, pagodes, berg- en rivierlandschappen, draken en feniksen en boeddhistische gelukssymbolen of paviljoens. Op het speciaal op bestelling geproduceerde porselein zijn deze motieven vervangen door galante Europese dames en heren, schaars geklede godinnen, aandoenlijke putti, scabreuze bordeelscènes en nauwelijks van een Chinees te onderscheiden Christus-figuren. Alles kon geschilderd worden, als er maar een voorbeeld geleverd werd. Speciaal voor dit doel namen Europese kooplieden gravures (soms ingekleurd) mee naar China. Door prent en porselein naast elkaar te tonen, wordt duidelijk hoe goed de Chinese schilders de voor hen onbegrijpelijke afbeeldingen op het bolle, holle, en ronde porselein konden overbrengen. En daarnaast natuurlijk de misverstanden (Christus als Chinees) en aanpassingen (hoe vul ik een rond bord met een afbeelding op een rechthoekige prent).

Namaakporselein
In steden als Delft werd porselein gekopieerd. Daar maakten ze aardewerk met witte glazuur en blauwe schilderingen. Ze noemden het porselein, maar het was het niet. Porselein is een door en door wit, glasachtig materiaal, het Delftse aardewerk was van zichzelf kleikleurig. Het léék alleen wit door de glazuur die erop zat.

De ontdekking van het porselein maken
De Chinezen en Japanners konden het al eeuwenlang: porselein maken. Maar hun recepten hielden ze zorgvuldig geheim. Chinees en Japans porselein werd in de 17de en 18de eeuw met scheepsladingen tegelijk in Europa geïmporteerd, zo geliefd was het. Geen wonder dat de Europeanen steeds meer gingen verlangen naar eigen porseleinfabrieken. In 1708 was het zover: in Duitsland ontdekte Johann Friedrich Böttger hoe je porselein moest maken. Böttger werkte in Dresden aan het hof van August de Sterke van Saksen, een hartstochtelijk verzamelaar van Chinees en Japans porselein. Het verhaal gaat dat Böttger eigenlijk een alchemist was, iemand die chemische geheimen probeerde te ontraadselen. Misschien had August de Sterke hem wel speciaal in dienst genomen om te zoeken naar het geheim hoe porselein te maken. Bötgger ontdekte dat je voor het maken van porselein kaolien, vermengd met silicaat van kaliumcarbonaat en aluminium nodig hebt. Gelukkig voor hem kon je die klei in de buurt van Dresden delven. Böttger hield zijn ontdekking een jaar geheim, nog meer experimenten volgden, maar vanaf 1713 werden in de Koninklijke Saksische Porselein Fabriek (Königliche Sachsische Porzellan Manufaktur) in Meissen bij Dresden de eerste porseleinen voorwerpen gemaakt. Böttger was inmiddels directeur van de fabriek geworden. De recepten van de fabriek in Meissen waren zeer geheim, de fabrieksmedewerkers werden streng bewaakt. Maar zoals het met geheimen gaat, ze werden uiteindelijk toch verklapt of voor veel geld verkocht. In de loop van de 18de eeuw wist iedereen het, en werden overal in Europa, ook in Nederland, porseleinfabrieken opgericht.

Aardewerk en porselein
Aardewerk en porselein zijn beide keramische materialen die ontstaan door verschillende soorten klei met water te vermengen, te vormen en te bakken. Toch zijn aardewerk en porselein niet hetzelfde. Ze onderscheiden zich door de samenstelling van de grondstoffen. Bij porselein voeren fijnere grondstoffen als porseleinaarde (kaolien) en veldspaat de boventoon. Aardewerk is uit wat grovere kleisoorten samengesteld. De samenstelling van de grondstoffen bepaalt de temperatuur waarop het keramiek kan worden gebakken. Bij porselein ligt de baktemperatuur hoger dan bij aardewerk. Daardoor is porselein hard, niet poreus en zelfs een beetje doorschijnend. Aardewerk daarentegen is minder hard, poreus en ondoorzichtig. Een laagje glazuur voorkomt dat aardewerken artikelen vocht opnemen. Bij voorwerpen van porselein heeft de glazuurlaag alleen een decoratieve functie. De grote aantrekkingskracht van porselein wordt mede bepaald door de decoratieve schilderingen, die zowel bovenop als onder het glazuur kunnen worden aangebracht.

Porselein kenmerkt zich door een grote hardheid en is daarom vaak veel dunner dan aardewerk - je kan het veel dunner maken en dan is het net zo sterk als dik aardewerk. Maak je het even dik als aardewerk, dan is het meestal dus veel sterker.

Decoreren doet men vaak voordat het glazuur op het porselein is aangebracht - onderglazuur. Soms bakt men het glazuur met daarin het decorplaatje, zogenaamd inglazuur decor. En enkele zeer exclusieve en kwetsbare decors worden aan de buitenzijde aangebracht - opglazuur dus. Het glazuur wordt bij porselein bij een temperatuur van 1100 graden Celsius of hoger aangebracht.

Bone China
Door toevoeging van een aanzienlijke percentage beenderas is Bone China de hardste porseleinsoort. Het is wit met een vleugje ivoor / crèmekleur. Bone China is met name sterker bij toenemende druk en is dus nauwelijks te 'kraken' - Wedgwood liet ooit een bus op vier kopjes zetten. De kleur is altijd iets van het witte af.

Vitroporselein
Hoewel dit enkele toegevoegde ingrediënten bezit, is Vitroporselein praktisch gelijk aan regulier porselein. Het valt dus evenzeer op door een zeer strak en hard oppervlak. De kleuren zijn ook gelijk en zeer variabel: van een lichte crèmekleur tot grijzig wit tot lichtblauw - of echt kraakhelder wit zoals bij de Duitse fabrieken uit Selb en het Italiaanse en Franse porselein.

Porcelaine Noire
Dit is de grootste bijdrage van het stadje Selb in Duitsland aan de industrie. Porcelaine Noire is een door en door zwart porselein, dat zowel mat als glanzend geglazuurd kan worden. Porcelaine noire is niet zo geschikt voor de vaatwasmachine, maar kent een prachtige structuur en is exclusiever en kostbaarder dan bone china.
 
ABC
Bosseerder == Porseleinfabricage: de bosseerder voegt de afzonderlijke delen van het gipsafgietsel samen en overtrekt de modellen met restmateriaal van porselein. .


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 1460.