kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 30-09-2013 voor het laatst bewerkt.

Poul Kjaerholm

Deense designer, geboren in 1929 in Oster Vra, Denemarken - overleden in 1980 in Hillerod, Denemarken.

  Zie ook Poul Kjaerholm was één van de designers die Denemarken op designvlak een internationaal gezicht gaf. Het werk van Kjaerholm is geinspireerd door ideeën van de 'International Style' de Modern functionalistische Beweging. Bauhaus en de meubels van Mies van der Rohe, Le Corbusier en Charles en Ray Eames stimuleerden hem tot een industriële aanpak.

Hij gebruikte in zijn ontwerpen vaak staal in combinatie met materialen als leer, pitriet en canvas. Een opmerkelijke benadering binnen het ambachtelijke Denemarken dat vooral hout gebruikte. Begonnen als eenvoudige meubelmaker heeft hij zijn ambachtelijke verleden nooit helemaal de rug toegekeerd. Uit respect voor zijn kunstminnende gebruiker wilde hij voor zijn designmeubelen enkel de beste materialen en de beste afwerking gebruiken. Poul Kjaerholm, die zichzelf liever een furniture architect noemde dan een designer, hield zich steeds de ruimte voor waarin zijn meubilair thuishoort. De fijne metalen structuur van zijn ontwerpen zijn daarom transparant en licht en versterken de grafische lijnen van een ruimte. Terwijl hij ontwierp, dacht hij ook na over de mensen die in een ruimte bewegen. "Movement, the experience of seeing others move around in relation to the room, and what the person himself experiences by moving around it are absolute concepts to work with. Walking over to the window, towards light, and walking back again, from the light, for example, play a major role in the experience of a room. Even walking to and from a bookshelf."

In tegenstelling tot zijn grote voorbeelden Charles en Ray Eames, die resoluut kozen voor de machinale massaproductie, zwoer Kjaerholm bij een kleinschalige fabricage. Bovendien koos hij voor een gedeeltelijk ambachtelijke en manuele afwerking: "Mijn meubels zijn voor vijftig procent met de hand gemaakt en voor vijftig procent van industriële makelij. Hier in Denemarken accepteren we niet dat meubels voor honderd procent industrieel worden geproduceerd."

Poul Kjaerholm wordt beschouwd als de belangrijkste figuur van de Deense designbeweging die de naam skønvirke draagt, wat letterlijk vertaald 'schoonwerk' betekent. Je merkt deze voorliefde voor artisanale details ook bij Finn Juhl en Hans Wegner. Een typisch Deense kwaliteit dus. Echte verzamelaars van vintagedesign verkiezen daarom vaak de Deense ontwerpers boven de Zweedse, precies omwille van dit soort ambachtelijke perfectie.

Poul Kjaerholm was geen revolutionaire vernieuwer. Hij putte juist vrij veel inspiratie uit historisch meubilair of herwerkte modellen van andere ontwerpers. Zo lijkt de ligzetel PK 24 veel op de chaise longue van Le Corbusier. En is het dagbed PK 80 een moderne vertaling van een voorbeeld uit het oude Egypte. Ook hield hij ervan om oude ontwerpen vormelijk en technisch steeds meer te verfijnen. Zo is de plooistoel PK 91 uit 1961 een herwerking van een tien jaar ouder ontwerp.

Behalve zitmeubilair ontwierp Kjaerholm ook modules voor boekenkasten, de schitterende paravent PK 111, en tal van salontafels met marmeren bladen. Naast meubilair ontwierp hij ook tentoonstellingen, onder meer van zijn vriend-fotograaf Keld Helmer-Petersen of van de firma Linoleum. Deze stands waren geinspireerd op de ideeen van Rietveld en waren vaak op een geometrische wijze opgebouwd uit platen en balken in de stijl van de Rood-blauwe stoel van Rietveld. Kjaerholm verzorgde ook de tentoonstellingsstands van Christensen en ontwierp zelfs de reclamefolders van het bedrijf.

Kjaerholm kreeg in 1957 en 1960 een Grand Prix op de Triënnale van Milaan en ontving in 1958 ook de Lunningprijs.

Grote musea over de hele wereld hebben ontwerpen van de Deen in hun collectie.

Een meubel van Poul Kjaerholm is makkelijk te herkennen: ze dragen allemaal zijn initialen PK.

Kjaerholm was ook vermaard om zijn tentoonstellingsontwerpen die een opvallend ruimtelijke indeling hadden.

Biografie
Hij gaat op 15-jarige leeftijd in de leer als timmerman bij Gronbech.

Van 1949 tot 1951 volgt hij een studie vormgeving & meubelmaken aan de Kunsthandvaerkerokolen (kunstacademie) in Kopenhagen bij de beroemde Deense architecten Hans Wegner en Arne Jacobsen. Ook kreeg hij er er les van Jørn Utzon, de architect van de wereldberoemde opera van Sydney. Na zijn studie doceert hij 4 jaar aan deze school en studeert hij tegelijkertijd bij Prof. Erik Herløw and Prof. Palle Suenson.

Kjaerholm was een ambachtsman die graag zelf in het atelier werkte en er niet naar streefde een vermaarde kunstenaar te worden. In deze periode brak Wegner internationaal door en kon hij in zijn werkplaats de hulp van de jonge Kjaerholm goed gebruiken. Deze samenwerking verklaart meteen waarom de eerste ontwerpen van Kjaerholm duidelijk door Wegner zijn beïnvloed.

Ondertussen werkte hij verder aan zijn afstudeerprojekt: de PK 25. De PK25 had een geniaal concept: het frame is te snijden uit één metalen rechthoek, die dan door louter plooien en zonder enige bout of moer overeind getrokken wordt en bespannen met 80 meter touw. Deze lounge chair werd in 1952 tentoongesteld in het Deense Designmuseum en trok de aandacht van de directeur van de vermaarde meubelproducent Fritz Hansen. Het bedrijf huurde Kjaerholm een tijdje in om met materialen te experimenteren en bracht de PK 25 in beperkte productie. Kjaerholm legde zich voor Hansen toe op de aanmaak van plywood, en werkte ondertussen voort aan de PK 25. Er ontstond zelfs een versie van in plywood.

Zijn carrière als ontwerper begon niet erg succesvol: zijn eerste opdrachtgever, de Deense meubelfabrikant Fritz Hansen, nam uiteindelijk geen enkel prototype in productie. Fritz Hansen liet de ontwerper al snel vertrekken naar andere fabrikanten. Wellicht had het sowieso niet geboterd met Arne Jacobsen, die rond dezelfde tijd voor Fritz Hansen begon te werken en die na enkele jaren slecht een andere ontwerper naast zich verdroeg. Hij stelde zijn fabrikant destijds zelfs voor de keuze Hans J. Wegner dan wel hem in huis te houden: Wegner ging.

Kjaerholm experimenteerde met meerdere materialen in een ontwerp. Zo verwerkte hij in éé meubel zowel leder, als staal en steen. Hij maakte zich geleidelijk los van de invloed van Wegner en zocht zijn inspiratie net als Jørn Utzon in natuurlijke vormen. Zo ontstond de PK , een stoel uit twee stukken plywood in de vorm van een blad. Het ontwerp was schatplichtig aan de stoelen van Charles en Ray Eames, maar anders van constructie. Deze stoel werd pas in 1997 door Fritz Hansen geproduceerd.

Kjaerholm legde zich in het begin van de jaren '50 toe op enkele interieurprojecten waardoor zijn interesse architectuur toenam. Hij raakte in de ban van de Nederlandse bouwmeester Gerrit Rietveld die net als hij zijn carrière was begonnen als eenvoudig schrijnwerker. Rietveld, die de wereld verbaasde met de abstracte Rood-blauwe stoel uit 1918 en de Zigzagstoel uit 1932 droomde ook net als Kjaerholm van industriële massaproductie. Voor fabrikant Chris Sørensen ontwierp hij in 1953 een kleine stapelstoel met een aluminium zitvlak rustend op slechts één poot. Dit experiment werd niet geproduceerd, maar werd wel veel over gepubliceerd en bezorgde hem naamsbekendheid in het buitenland. De vierpotige versie werd wel een tijdje door Sørensen geproduceerd, maar hun samenwerking werd in 1955 verbroken. Vervolgens ging Kjaerholm zich toeleggen op tuinstoelen en picknickmeubilair voor langs de autoweg. Ook van dit project kwam er uiteindelijk niets in huis.

Kjaerholm vond uiteindelijk meer gehoor bij meubelfabrikant Ejvind Kold Christensen in Hellerup waarmee hij via Hans Wegner in 1955 mee in contact kwam. Beiden deelden immers een passie voor vernieuwing. Christensen fabriceerde niet zelf, hij liet de onderdelen van de meubels door verschillende bedrijven maken en assembleren.

De samenwerking met zijn inmiddels goede vriend E. Kold Christensen leidde tot de productie van succesnummers als de PK 41-tafel en de lounge chair PK 22. Dat Kjaerholm werd beïnvloed door de Bauhaus-stijl is vooral aan de PK22 goed te zien; het model heeft veel weg van de Barcelona-stoel van Mies van der Rohe uit 1929. Deze stalen fauteuil bekleed met canvas of leder is het best verkochte model van de ontwerper en is nog steeds erg in trek. Er hoort een prachtige salontafel bij, de PK 61, met een asymmetrisch stalen frame.

Kjaerholm hanteerde een klare lijn door het gebruik van fijne metalen structuren die het meubilair transparant en licht maken. Dit werd mogelijk gemaakt door metalen Allenschroeven, die hij duidelijk zichtbaar liet. Zijn voorliefde voor het tonen van deze technische details herinnert aan zijn verleden als ebenist. Bij traditioneel vergaarde houten meubels zijn de pen-en-gatverbindingen immers eveneens zichtbaar. Hij liet de metalen onderdelen dus vrijwel nooit aan elkaar lassen. Met deze vergaartechnieken perfectioneerde hij ook de PK 55-tafel en de bijbehorende stoel P11.

Ook het leder werd steeds meer verzorgd, met fijn stikwerk of Chesterfieldknopen. Deze laatste techniek leidde in 1957 onder meer tot de creatie van het lederen dagbed PK 80, waarvoor momenteel grote belangstelling bestaat.

In 1957 en 1960 ontving hij de grote prijs op de designtriënnale van Milaan.

In 1959 werd hij docent op de “Kongelige Dansk Kunstakademi” in Kopenhagen waar hij van 1973 tot aan zijn dood directeur van was en in 1976 professor werd. In die tijd verfijnde hij onder meer zijn afstudeerproject PK25 en liet het in een beperkte oplage produceren.

In 1960 kwam hij met de PK 9, een stoel met drie stalen poten waarvan de zit van glasvezel is overtrokken met leder. Een combinatie van materialen waar hij ook later gretig gebruik van bleef maken. Vooral verchroomd staal genoot zijn voorkeur: "Niet alleen omdat je er vormelijk van alles mee kunt doen, maar ik hou ook van de wijze waarop het licht zich weerkaatst op het staal. Voor mij is staal artistiek aangezien het minstens zo boeiend is als hout".

De PK24 is een chaise longue uit 1965 die er zó futuristisch uitziet dat hij is gebruikt in de science-fictionfilm Minority Report (2002) met Tom Cruise. Kjaerholm breid zijn collectie uit met nieuwe uitvoeringen van bestaande modellen, waarbij hout, staal en zittingen van canvas of leder gebruikt. Later legde hij nog meer nadruk op de ambachtelijke detaillering door sommige stoelen van prachtig geweven zittingen van rotan te voorzien, waar de elegante ligzetel PK 24 een mooi voorbeeld is.

In 1965 schonk Denemarken zijn meubels voor de inrichting van het John F. Kennedy Center for the Performing Arts in Washington. Daarvoor herwerkte hij een oudere sofa tot de PK 26, met een zitplaat van geplooid laminaat. In 1971 vloeide daaruit een nieuwe versie voort, de PK 27, met poten van plywood.

Sinds de jaren 1980 brengt Fritz Hansen heruitgaven op de markt Kjaerholms' ontwerpen. Na Kjaerholms dood verwierf Fritz Hansen door een overname (opnieuw) de rechten op een hele reeks van diens ontwerpen. De heruitgaven ervan zijn nu de paradepaardjes in de catalogus. Er is het dagbed PK80, dat sinds de heropening van het New Yorkse Museum of Modern Art in veelvoud in de museumzalen te vinden is (naast onder meer Jacobsens vlinderstoelen in de cafetaria en Oxford-stoelen in de bibliotheek). Ook het prachtige vouwstoeltje PK91 en het elegante kuipstoeltje PK9, ook wel eens de ‘tulpstoel’ genoemd, worden weer geproduceerd. De PK22-loungezetel, die in 1956 Kjaerholms commerciële doorbraak inluidde, vangt nu lezers op in de Bibliothèque Nationale de France in Parijs. De rieten ligzetel PK24 is te vinden in het paviljoen van de Luna Rossa-zeilboot, die vanuit Valencia aan de America’s Cup deelneemt. De enkele voorbeelden duiden al aan dat Kjaerholms meubelen hun plaats veroveren in prestigieuze omgevingen. Het is een neveneffect van het heruitgaveprogramma waarmee Poul Kjaerholm het wellicht niet eens zou zijn. Hij wilde meubels maken die betaalbaar waren voor iedereen, nu hangt aan hoogwaardige materialen en afwerking, exclusiviteit en het voorrecht een klassieker in huis te halen een gepeperd prijskaartje. - (nalatenschap van Kjærholm is nog altijd van grote betekenis. Zijn superbe materiaal-behandeling, subtiele detaillering, sobere vormtaal en duurzame mentaliteit vormen een blijvende inspiratiebron. Gerrit Rietveld bewonderde zijn moderne, functionalistische aanpak ‘die iedere extravagante neiging naar luxe in de kiem smoorde’. In 2004 koos het Museum of Modern Art (NY) meubels van Kjærholm voor de nieuwe uitbreiding.


Bronnen:
. Poul Kjaerholm - Geen designer maar meubelarchitect (Door Piet Swimberghe)

  Zie ook vintage Poul Kjaerholm design op de website van Galerie Kunstbus  


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 1340.