kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 16-03-2008 voor het laatst bewerkt.

Andrea del Castagno

Italiaanse schilder, (Ca. 1422/1423 Castagna (Carella?) - 19.08.1457 Firenze)

Belangrijk Florentijns schilder uit de vroeg-renaissance. Del Castagno was omwille van zijn realisme de belangrijkste schilder na Masaccio. Hij bewonderde trouwens diens monumentale figuren en hun feilloze plaatsing in de ruimte. Daarnaast ondervond hij invloed van Donatello. Andrea del Castagno schilderde vooral plastische portretten en wordt veelal vergeleken met Uccello en Veneziano.

Andrea del Castagno verschijnt ons als geheel onder den invloed van Donatello in diens tijdperk van onmeedogendst realisme: zo overdrijft hij de plastische energie van Masaccio, - fors tot het harde en klompige toe, scherp in zijn tekening, met een bijtend accent. Geen figuur bij hem, of ze staat vast op haar voeten, ze heeft merg in de pijpen, het kernachtige van het volk, het grofkorrelige van de aarde. Wat hij zoekt, is karakter en kracht. (verf lijkt te zijn van Donatello's beeldhouwwerk. Dit behaagde blijkbaar de Florentijnen want het bleef er voor de rest van de eeuw de grote mode. Dit terwijl Domenico Veneziano's licht en kleurwerking er volledig geïgnoreerd werd.

De kunst van Castagno behandelde uitsluitend de mens met zijn tragisch lot en zijn verschrikkelijke dilemma's. Hij wist zijn figuren te doen bewegen en hun gebaren weer te geven zonder er kunstmatige houdingen van te maken. De natuur was praktisch uitgesloten uit zijn kunst. Voor Castagno rivaliseerde de schilderkunst met de beeldhouwkunst in de strijd voor de verovering van de vorm.

Vasari vond Del Castagno's kunst "verachtelijk". Hij noemde hem "onmenselijk, bruter dan bruut, niet waardig te leven". Met alle respect voor Vasari, maar Andrea heeft zijn vriend Domenico Veneziano niet tijdens een avondlijke serenade vermoord; Domenico heeft Andrea vier jaar overleefd. Maar misschien is Vasari - die een eeuw later schreef - aan dit verzinsel gaan geloven door wat hij in de kunst van Castagno aanvoelde. Er ligt inderdaad iets sombers en gespannen in, een duister verlangen. Castagno brengt altijd een gevoel van indringende tegenwoordigheid teweeg, een dramatisch effect dat uit de forse tekenstijl zelf voortkomt en beïnvloed is door het fel levende in de beelden van Donatello. Van die tijd af zou de Florentijnse kunst zich bewegen tussen twee polen: het strakke, lineaire karakter van de tekening en de indruk van een massa in beweging die grote beeldhouwwerken geven. De kleuren zouden bijzaak worden. "Bij Castagno is de uitbeeldende kracht geweldig; zijn stoutmoedige kracht grijpt de beschouwer aan, maar de diepe menselijkheid van Masaccio ging verloren" (Chastel). (RDM 70-71; KIB ren 22; Summa)

Biografie en werken
Andrea del Castagno, eigenlijk Andrea di Bartolo di Bargilla, was de zoon van een boswachter. Zijn vader vestigde zich later in Castagno.

Vermoedelijk was hij een leerling van Filippo Lippi.

Tijdens zijn verblijf in Venetië (1440-1442) schilderde hij de figuren tussen de ribben van de koepel van de apsis van de San Zaccaria. Ze worden door innerlijke emoties in zeer gespannen houdingen gewrongen, maar hun vitaliteit en kracht hebben ze aan een nauwgezette anatomische studie te danken.

Graflegging, ca. 1444, brandglas, Firenze, kathedraal
Vanaf de jaren 1440 schilderde hij veel in Firenze. Hij ontwierp er brandglazen voor de kathedraal.


Zijn fresco's in het San Apolloniaklooster (ca. 1445-1450) zijn heel bekend. Het laatste avondmaal aldaar is een vroeg voorbeeld van illusionisme, geschilderd alsof het een extra uitspringende ruimte in de refter is. De passieverhalen tonen heftige scènes met ongeziene lichteffecten. In de refter van het vroegere benedictijner klooster van Sant’Apollonia (tot 1808) is nu een museum rond Del Castagno.

Het bovendeel van de muur is beschilderd met taferelen uit de passie van Christus. Het onderdeel toont ons in een geschilderde open loggia het hoofdwerk, nl. het fenomenale fresco met het Laatste Avondmaal. Hij loste het probleem van de hoogte van de refter aldus naar aloude traditie op door de scènes in twee rijen onder mekaar te schilderen, maar hij zorgde er tegelijkertijd voor dat er een visuele eenheid bewaard bleef. De drie passiescènes stellen de Verrijzenis, de Kruisiging en de Graflegging voor. Ze zijn met elkaar verbonden door vliegende engelen, die allen in de richting van de centrale Christusfiguur bewegen en door een landschap op de achtergrond. Berti noemde dit landschap “de krachtigste interpretatie van het Toscaanse landschap in de hele geschiedenis van de schilderkunst”.


Het Laatste avondmaal, 1447-1450, fresco, 470x975 (920x980 voor de hele muur), Firenze, Cenacolo di Sant' Apollonia (Museo Andrea del Castagno)
De tafel van het Laatste Avondmaal is bedekt met een witte doek en staat evenwijdig met het beeldvlak. De apostelen zitten op één rij met Christus in het midden. Alleen de Judasfiguur doorbreekt deze lijn: hij zit op een krukje aan de voorzijde van de tafel en wordt daardoor zeer duidelijk aangegeven als de verrader in het gezelschap. Ook al zien we hier de invloed van Domenico Veneziano, toch verschilt Castagno’s weergave duidelijk van die van zijn tijdgenoten. Lieftalligheid en lyrische elegantie, die bij de meeste voorbeelden uit de Vroegrenaissance horen, ontbreken hier. Met forse, bijna boerse trekken zijn de apostelen als stijve figuren weergegeven. De architectuur is nuchter en berekend geschilderd. De blokachtige ruimte is strak symmetrisch met een perspectief met één vluchtpunt. Zo wordt de kijker sterk bij het gebeuren betrokken. (Florence 335)

Tot in de jaren ’70 leek het Laatste Avondmaal in veel donkerder kleuren geschilderd dan de passietaferelen erboven. Dit gaf aanleiding tot verhitte discussies over de datering van het fresco. Maar na de laatste reiniging (1977-79) is het probleem opgelost. De sobere architecturale structuur van de ruimte waarin de scène zich afspeelt wordt algemeen geprezen: het lijkt een zaal in de strenge stijl van Alberti met levendig gekleurd marmer als decor voor de plechtige banketscène. Bemerk ook de schoonheid van sommige kleine details zoals de gouden schittering in de haren van de personages en de in perfect perspectief geschilderde aureolen. Een ander buitengewoon interessant element in dit fresco is de merkwaardige balans tussen handelingen en expressies, vooral bij de centrale groep van de compositie, waar de onschuldige slaap van Johannes links van Jezus in contrast staat met de gespannen en strakke figuur van Judas ertegenover. (wga)

Zijn merkwaardigste werken bevinden zich in het Museo di S. Apollonia te Florence. In zijn reeks wandschilderingen van beroemde mannen en vrouwen (misschien ± 1450) grimt het struis heldhaftige van een Pippo Spano (afb. 155) of een Farinata degli Uberti ons heel den Sturm-und-Drang toe van dien tijd. Het grote Avondmaal (uit het eind der jaren '40?) treft door de juiste perspectief, doch meer nog door de intense, klare, strenglijnige modelering van die apostelen, aan de lange tafel zittend als in eikenhout gesneden beelden met sprekende gebaren, waar een sombere gloed van drift in leeft. De Gekruisigde tussen Maria en Johannes (deze herinnerend aan de Johannes-figuur in de Drievuldigheid van Masaccio) naast twee heilige monniken (begin der jaren '50?) is ontzaglijk als een passie van Bach. (hout geschilderd, die een tegenhanger is van de statische Davidfiguren van Donatello.


De Drievuldigheid, Sint-Hiëronymus en twee Heiligen, Firenze, Chiesa della Sanctissima Annunziata, Cappella Cagliani
In S. Annunziata is de heilige Drievuldigheid (± 1455?) thans onzichtbaar, door een altaar verdekt, maar verdient beter bekend te zijn. Onder den Vader met zijn roversgezicht wordt de zwaar neerhangende massa van den Zoon in felle verkorting gezien. Vraag niet naar een ‘edele’ opvatting van het onderwerp: Andrea del Castagno stelt vooreerst belang in het artistieke vraagstuk, en bezielt het alleen door het vuur van zijn eigen inborst. De twee vrouwegedaanten staan als rotsblokken, in kleren van steen. De oude, woest realistische S. Hieronymus (of S. Marcus?) met vertrokken spieren en pezen op bonkig beendergestel gespannen, is zodanig in onderdelen ontleed, dat hij als voor een anatomische les ontworpen lijkt. We zijn al ver van de statige rust van Masaccio's Drievuldigheid: de hals, de arm en de hand, het is één krampachtige beweging; en het symbolisch dier van den heilige moet hier met opengesperden muil brullen, heeft waarlijk niets meer van den vegetarischen leeuw dien men uit vroegere voorstellingen gewoon was. Een werk als dit dringt eerbied op voor den pakkenden ernst, de roekeloze oprechtheid van den man, die zich door geen bedenkingen terugschrikken laat, waar hij zichzelf geeft, geheel, in trotsen hartstocht, beeld van de macht van persoonlijkheid die toen in Italië losbrak en vooruittrad. (fresco, 208x180, Firenze, Chiesa della Sanctissima Annunziata, Cappella Cagliani
De beide werken zijn typisch voor zijn late stijl: Del Castagno is niet meer geïnteresseerd in de heroïsche en monumentale aspecten van zijn vroegere werken. Hier zijn de figuren vervuld van de harde werkelijkheid die hij tijdens zijn lange carrière geleidelijk aan leerde beheersen.
Het werk is onderaan beschadigd. De hoofdfiguur is een eenvoudige jongeman die werkelijk berouw heeft over het kwaad dat hij heeft aangericht. Boven zijn hoofd zien we naast zijn aureool (dat het hoofd prachtig weerkaatst) een gouden schittering. Bovenaan geeft Christus zijn zegen aan de heilige. Aan beide kanten zijn in een lieflijk Toscaans landschap scènes uit het leven van Julianus afgebeeld. (wga)


Ruiterstandbeeld van Niccolò da Tolentino, 1456, fresco op doek overgebracht, 833x512, Firenze, Duomo
In 1456 schilderde hij het meesterlijke fresco van de Condottiere Niccolo da Tolentino in de Florentijnse dom. Dit ruiterstandbeeld is echt een geschilderd beeldhouwwerk.
Tegenhanger van Uccello’s Giovanni Acuto. Hier is de legeraanvoerder Niccolo da Tolentino afgebeeld. Beide schilderingen waren vroeger op een hogere plaats aangebracht, maar in de 19de eeuw werden ze op doek overgebracht. Zij hebben dezelfde afmetingen, dezelfde conceptie en de bedoeling om een beeld voor te stellen als trompe-l’oeil. Tegelijk zijn de verschillen tussen de twee zeer duidelijk te zien. Hier komt de plastische uitdrukking van ruiter en paard meer op de voorgrond. Het bewegingsmoment is ook veel dynamischer weergegeven. In vergelijking met het statische bijna “bevroren” beeld van Uccello is dat van Castagno veel rijker versierd. Hij lijkt bovendien heel bewust een beeld van marmer als fresco te hebben willen schilderen. Zo creëert hij een tegenpool van Uccello’s afbeelding, dat immers als bronzen standbeeld is weergegeven. Dit werk is het laatste van Del Castagno dat bewaard is. In 1457 borstelde hij nog een Laatste Avondmaal foor het klooster van Santa Maria degli Angeli, maar dit ging verloren. (Florence 65; wga)

Tot den ruiter van Paolo Uccello in den dom staat zijn tegenhanger, de Nicolo da Tolentino (1456) (afb. 159), met de wilder energie van den vorm, haast in dezelfde verhouding als later Verrocchio's Colleone tot Donatello's Gattamelata. Er is niets kleins aan Andrea del Castagno. Minder rijk dan Donatello, behoort hij toch tot hetzelfde ras, in zijn drang naar werkelijkheid en stoer-dramatischen geest. (vrouw. .


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 360.

Tweets by kunstbus