kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Andrea del Sarto

Andrea del Sarto (Andrea d'Agnolo)

zelfportret Andrea d'Agnolo di Francesco di Luca di Paolo del Migliore

Italiaans schilder, 16 juli 1486 Firenze - 29 september 1531 aldaar. (andere bronnen vermelden 21 januari 1531)

Met Fra Bartolommeo de belangrijkste schilder van de hoog-renaissance in Firenze in de tijd dat Raffaël en Michelangelo in Rome actief waren.

Zijn aandacht ging in de eerste plaats uit naar het gebruik van kleuren, terwijl zijn tekenkunst van duidelijk mindere kwaliteit is. Als frescoschilder maakte hij naam met een serie grisailles in de Scalzikerk (1511-1526) en met de Wonderen van San Filippo Benizzi (1509-1510) in de Sant'Annunziata. Zijn beroemdste fresco's zijn echter die van de Geboorte van Maria (1514) en de Madonna del Sacco (1525), eveneens in de Sant'Annunziata.

Kenmerkend voor de stijl van Andrea del Sarto zijn de helderheid van de opbouw van het beeld en de lichtende kracht van de kleur. Zijn schilderijen, vooral die van de Heilige Familie, zijn van groot belang voor de ontwikkeling van de Florentijnse schilderkunst en van het maniërisme, dat door zijn leerlingen Pontormo, Rosso Fiorentino en Vasari werd uitgebouwd. (Summa)

Andrea del Sarto verkoos een zacht getemperd clair-obscur. De contouren zijn zacht en melodisch. De nauwkeurigheid van zijn krijttekeningen schonk hem de naam Andrea senza errori (zonder fouten). (25 eeuwen 179)

Andrea del Sarto, drie jaren jonger dan Rafaël (1486-1531), was in het toenmalige Florence de enige schilder die een echt colorist mocht heten. Bijna altijd was de kunst van Florence er een geweest van de vorm, - tekening en boetsering, - en de invloed van Michelangelo scheen daar nu niet anders meer dan plastische waarden toe te laten. Het enige middel om in het Florence van Michelangelo oorspronkelijk te blijven, vond Andrea del Sarto in de kleur, en in zijn zin voor werkelijkheid. Wellicht hadden de Vlamingen hem den weg gewezen: zijn meester, Piero di Cosimo, was groot bewonderaar van Huighe van der Goes, en Andrea zelf blijkt meer dan enig Florentijns tijdgenoot naar het Noorden te hebben gekeken: hij nam wel eens motieven van Albrecht Dürer over (b.v. den zwevenden engel).
Toch voelt ge bij hem, die in sommige opzichten met Rafaël verwant was en zowel Michelangelo als Leonardo had bestudeerd, dat hij reeds tot het geslacht behoort van de laat-gekomenen, de nalezers van een overvloedigen oogst: te veel gemak, dat dikwijls oppervlakkigheid wordt. Zijn kunst trekt ons meer door decoratieve hoedanigheden aan, dan dat zij tot onze diepere menselijkheid spreken zou. Maar hoe innemend kan zijn wereldse glans zijn! Hij bracht wat geen ander zó vermocht te geven: de bloem van het reële leven, de verheffing tot een hoger plan van het dagelijks bestaan, veredeld door die stille vreugd, zich gezond en schoon te weten, - veel dus van hetgeen de bekoorlijkheid van het Quattrocento uitmaakte, maar dit nu vertaald in den trant van een tijd, die een ongemeen glorieuzer opvatting van 's mensen waardigheid had. (Biografie
Tijdens zijn opleiding door Piero di Cosimo bestudeeerde hij ook het werk van Leonardo da Vinci, Rafaël en Michelangelo, wier stijl hij verder uitwerkte.

In 1506 begon hij met Franciabigio in Florence een atelier waar hij - op een verblij aan het hof van Frankrijk in 1518-1519 na - zijn verder leven is gebleven.

Een omvangrijk werk van zijn hand zijn de Scènes uit het leven van Johanne de Doper voor het Chiostro della Scalzo in florence tussen 1511 en 1526 uitgevoerd in fresco.

Zijn eerste werk van betekenis, de Engelse Groetenis van ± 1511-1515 (Pitti), staat vrij dicht bij de bevalligheid van Leonardo's school en heeft de lenige lijnen van een minderen Rafaël. Men denke aan de wijze waarop dat onderwerp in de vorige eeuw werd behandeld; nu is de geur van innigheid er uit. Was deze Maria aan het bidden? Zij herinnert veeleer aan de zwierig-bedaarde voornaamheid van een dame die receptie houdt. Een naakte jongeling zit op den achtergrond en van op een terras kijken nieuwsgierigen naar het zonderlinge voorval dat zich onder hun ogen afspeelt. Maar hier as de ruimte van den nieuwen stijl en de schoonheid van zijn gestalten. Het decor steunt en verbindt de figuren, is er mee te zamen gezien. Het open toneel - want een ‘toneel’ is het juist, - strekt zich ver voor ons uit, en wij begrijpen nu wat het naakt personage daar in het verschiet doet, als wij maar willen aannemen, dat de artistieke bedoeling den voorrang op de godsdienstige gekregen heeft. De lichaamsbouw, van alle ascese vrij, wordt door de kleding verduidelijkt, de houding der H. Maagd als een beeld geschikt, en van de gewrichten zoveel getoond als maar mogelijk was. (Maria, 1513, fresco, 413x345, Firenze, Chiesa della Santissima Annunziata
Het meesterschap bereikte Andrea del Sarto met zijn wandschilderingen in het voorhof van de S. Annunziata, waaronder de Geboorte van Maria. Hier verwijs ik naar Ghirlandaio's Geboorte van Johannes, die een kwarteeuw ouder is, en hoef dan niet verder aan te dringen op de verwezenlijking der ruimte, tot eenheid gebracht door het chiaroscuro en den rythmus, zo gebonden en zo vrij, van dien magnifieken figurenkring, met de twee rustig schrijdende vrouwen vooraan. Al de elementen zijn gewone werkelijkheid uit dien mooien Florentijnsen tijd: maar te zamen een gedicht, waarin machtige jeugd de volte van haar kalm geluk uitzingt in bloeiende kleuren.
Als ik Andrea del Sarto een colorist noem, dan meen ik daardoor eenvoudig, zoals daarjuist gezegd, dat hij van ‘bloeiende kleuren’ hield, terwijl hij de lijnen in een donzig ‘sfumato’ verzachte, - maar niet, dat bij hem, zoals bij Giorgione, de kleur met haar eigen lichtwaarden het uitgangspunt en het principe van een geheel nieuwe syntaxis der schilderstaal was. In dat opzicht lag er een aanmerkelijke afstand tussen Florence en Venetië. (Madonna van de harpijen, 1517, paneel, 178x207, Firenze, Galleria degli Uffizi
Gemaakt voor de kerk van San Francesco dei Macci. De slotfase van het proces naar het maniërisme toe, en tegelijk iets nieuws, brengt Andrea del Sarto. Zacht en onwerkelijk door het spel van licht en schaduw, staan of zweven zijn heiligen en zijn Madonna van de harpijen (zo genoemd vanwege het voetstuk) niet; zij strijken neer. De heiligen kunnen hun pose niet meer volhouden; nog even en het Kind valt, evenals het gebedenboek van de madonna. En zij zelf kan elk ogenblik van haar voetstuk vallen, want de krachten van de twee putti kunnen het ieder ogenblik begeven. (KIB ren 72)
Sarto’s werk valt op door zijn pogingen om figuren en ruimte in één organisch geheel van ondoordringbare geslotenheid samen te binden. De zachtmoedigheid van de figuren verraadt de invloed van Leonardo, terwijl de compositie afgeleid lijkt van werk van Fra Bartolommeo en Raffaël. Het schilderij straalt een plechtige monumentaliteit uit, ondanks het feit dat de dynamische houdingen en gebaren van de figuren juist levendigheid suggereren. (Florence 177)
Volgens het contract van 14 mei 1515 moest het schilderij de Madonna met Kind voorstellen, gekroond door twee engelen en geflankeerd door Johannes de Evangelist en Sint-Bonaventura en moest het binnen het jaar afgeleverd worden. Het werk is echter 1517 gedateerd en toont de Evangelist en Sint-Franciscus aan elke zijde van de Madonna en het kind die op een hoogt polygonaal voetstuk staan. Dit is op de hoeken versierd met monsterachtige figuren (de zgn. Harpijen) en in het midden onder de signatuur van de kunstenaar zien we de openingswoorden van een hymne voor Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaart. Het gaat dus blijkbaar niet om de kroning van Maria, dan wel over haar Hemelvaart.
Deze afwijking van de originele opdracht en de voorstelling zelf, die ook geen traditionele Tronende Madonna tussen twee Heiligen is, maar een hoogst ongebruikelijke ten voeten uit afgebeelde Maria op een raadselachtig voetstuk met de “Harpijen”, hebben geleid tot een heleboel verklaringen. De meest recente interpretatie is dat het een voorstelling is - op basis van de Apocalyps – van de Maagd die triomfeert op het kwaad, dat gesymboliseerd is door de monsterachtige “harpijen”, die in feite de aldaar vermelde sprinkhanen zouden zijn.
In 1984 werden de lagen vuil en de overschilderingen verwijderd, waardoor de door Vasari geprezen uitzonderlijk rijke kleuren van het werk weer naar boven kwamen.

In 1518-1519 verbleef hij op uitnodiging van Frans I in Frankrijk.

Laatste Avondmaal, 1520-25, fresco, 525x871, Firenze, Museo di Andrea del Sarto (klooster van San Michele a San Salvi)
Dit Laatste Avondmaal is het laatste monumentale fresco van die aard in Firenze. Het staat langs de ene zijde nog duidelijk in de traditie van onmiddellijke voorlopers als Ghirlandaio (in de Ognissanti en de San Marco) en Andrea del Castagno (in de Sant’Apollonia). In de compositie is echter ook al de invloed van Da Vinci’s Laatste Avondmaal te zien. Net zoals bij Da Vinci is Judas in het fresco van del Sarto niet onmiddellijk herkenbaar. Hij zit op zijn plaats, rechts naast Christus, net zoals de andere leerlingen, en maakt hen met een gebaar van schijnbare verontwaardiging duidelijk dat hij onschuldig is. Onder de overigen is na de uitspraak van Jezus dat er zich een verrader onder hen bevindt, consternatie ontstaan. Del Sarto heeft verschillende emotionele situaties proberen uit te beelden. Een paar zijn verontwaardigd opgesprongen, anderen kijken elkaar vragend aan. Zelfs de twee dienaars, die de situatie van op een balkon bekijken, lijken te reageren en houden elkaar wantrouwig in de gaten. (Florence 398)

Madonna del sacco (Madonno met de zak), 1525, fresco, 191x403, Firenze, Chiesa della Santissima Annunziata (Chiostro dei Morti)
Het laatste werk in Andrea’s classicisme. Het plechtige evenwicht, de kwaliteit van rust en grandeur en de sublieme elegantie van deze scène die eigenlijk de rust op de vlucht naar Egypte voorstelt is op klassieke wijze ingekaderd door een hoge trede en twee pilasters. De invloed van Michelangelo (een aantal figuren uit het plafond van de Sixtina worden vernoemd als prototypes) zijn aspecten van een taal die volledig persoonlijk, krachtig en rijp is. (wga)


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 824.