kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 31-12-2015 voor het laatst bewerkt.

architectuurschilderkunst

Architectuurstukken (of architecturen)

Havengezichten, Kerkinterieurs, Stadsgezichten, Straatgezichten, Tempels ...

Dit genre in de schilderkunst deed zich vooral voor bij Nederlandse schilder in de 17e eeuw. Een begin van architectuurstukken ziet men al op enkele wandschilderingen uit Pompeï. Het gaat dan om voorstellingen van villa's en paleizen. Verder kwamen architectuur-fragmenten voor in diverse boekillustraties en later op paneelschilderingen van de vroeg-gotiek.

Het genre architectuurstukken kwam tot ontwikkeling in de 16de eeuw in Antwerpen, waar uit Noord-Nederland afkomstige schilders als Hendrick van Steenwijck de Oude en Hans Vredeman de Vries er een specialisme van maakten. In Noord-Nederland waren Hendrick van Steenwijck de Jonge en Bartholomeus van Bassen al vroeg actief als architectuurschilders.

Naarmate de schilders meer vertrouwd raakten met de perspectivische voorstelling van een gebouw, won het uitbeelden van architectuur terrein. Niet langer werd zoals daarvoor het ideale gebouw weergegeven, maar begon men aan de weergave van werkelijke architectonische bouwwerken. Bekende schilders uit dit genre waren Saenredam, Emanuel de Witte en Berckheyde. Zij waren in staat interieurs van met name kerken op een sublieme wijze neer te zetten.

De calvinistische beeldenleer verbood de directe afbeelding van God. In plaats van het sacrale beeld trad het symbolische beeld op de voorgrond (calvinistisch geïnspireerde stillevens en genreschilderijen, die uitdrukking zijn van morele boodschappen). De thema's waren vaak moralistisch en bevatten een duidelijke didactische vermaning. Het schilderij moest dienen tot lering en vermaak tegelijk. In de kerken mochten er geen beelden zijn, dus werd de kerkruimte zelf onderwerp van de schilderkunst (architectuurstukken, de zogenoemde "perspectieven").

Architectuurschilder Pieter Jansz. Saenredam (Assendelft 1597-1665)
Pieter Saenredam was een schilder en tekenaar uit de Gouden Eeuw die bekend werd met verfijnde schilderijen van kerkinterieurs. Saenredam was de eerste die bestaande gebouwen schilderde. Bovendien Anders dan zijn collega’s werkte Saenredam op basis van nauwkeurige opmetingen en schetsen ter plaatse. Deze dienden als basis voor zorgvuldige ‘constructietekeningen’. Die waren vervolgens het uitgangspunt voor de schilderijen: weldoordachte composities, die een grote rust en helderheid uitstralen en een volstrekt uniek karakter hebben. Voor het ingewikkelde meet- en perspectiefwerk had hij waarschijnlijk een leermeester in de landmeter en wiskundige Pieter Wils. Verder was Saenredams nauwe contact met Jacob van Campen en andere architecten medebepalend voor zijn ontwikkeling tot architectuurschilder.
Aanvankelijk maakte Saenredam vooral ontwerptekeningen voor prenten, onder meer voor het belangrijke boek over de geschiedenis van Haarlem, Beschryvinge ende lof der stad Haerlem in Holland (1628) van Samuel Ampzing. Vanaf 1628 legde Saenredam zich geheel toe op het schilderen van ‘perspectiven’ - architectuurstukken - en dat bleef verder zijn specialisme. Hij tekende en schilderde diverse gebouwen in Haarlem en Utrecht, en daarnaast nog in Assendelft, Alkmaar, Amsterdam, Den Bosch en Rhenen: in totaal 15 verschillende kerken en 4 stadhuizen. Waarschijnlijk ontstonden zijn schilderijen zelden in opdracht. Hij was financieel onafhankelijk en kon schilderen wat hij zelf wilde. Van Saenredam zijn nog ongeveer 50 schilderijen bekend, en ruim 100 schetsen en tekeningen in potlood en krijt, inkt en waterverf.
Saenredam schilderde zijn interieurs in zijn atelier. Hij maakte daarbij gebruik van schetsen en tekeningen die hij eerder, soms jaren daarvoor, ter plaatse had gemaakt. Dat tekenwerk in en om de gebouwen vond gewoonlijk in de warme maanden van het jaar plaats. Daarna werkte hij deze tekeningen ‘naar het leven’ uit tot zogenaamde constructietekeningen, vrijwel steeds van dezelfde maat als het uiteindelijke schilderij. Hierin paste hij de proporties van de gebouwen veelal aan, en liet hij onderdelen weg of voegde die toe, om zo de door hem gewenste helderheid en eenvoud van de ruimte te bereiken. Gewoonlijk maakte hij die constructietekeningen daarna van achteren zwart met krijt, en ‘griffelde’ ze dan met een stift door op geprepareerde panelen.
In zijn afbeeldingen legde hij de nadruk op de architectonische constructie van de ruimte. Uiterst minutieus heeft Saenredam de architectuur van kerken en gebouwen in tekeningen en schilderijen in beeld gebracht. In lichte, blanke kleuren schilderde hij de grote vlakken van de muren. Met een weldoordachte opbouw schiep hij helderheid, rust en harmonie.
Pieter Saenredam (1597-1665) werd geboren in het dorpje Assendelft, ten noorden van Haarlem. Hij was een zoon van de belangrijke prentmaker Jan Pietersz Saenredam, een leerling van Goltzius. Na de dood van zijn vader in 1607, verhuisde Pieter met zijn moeder naar Haarlem. Daar zou hij de rest van zijn leven blijven wonen. Hij werd er in 1612 leerling van Frans Pietersz de Grebber, bij wie hij als medeleerlingen Jacob van Campen en Cornelis Vroom ontmoette. Met beiden bleef hij zijn leven lang bevriend. Ruim tien jaar later, in 1623, werd Saenredam als meester opgenomen in het St. Lukasgilde. Hij trouwde in Haarlem en kreeg een dochter. Saenredam kwam weliswaar uit een protestants nest, maar werd pas op zijn 54ste zelf lidmaat van de gereformeerde kerk.

Hendrick van Vliet

Kerkinterieur Hendrick van Vliet, 23,3 x 18,4 cm, Materiaal:olieverf op paneel
Architectuurstukken worden in het 17de-eeuwse Holland en masse geschilderd. Met name kerkinterieurs die naar de realiteit worden ‘geportretteerd’, zijn geliefd. ‘Perspectieven’ worden ze genoemd. De favoriete interieurs van de Delftse kunstenaar Hendrick van Vliet zijn de oude en nieuwe kerk in zijn geboortestad.
Het architectuurstuk beleeft een uitzonderlijke bloeiperiode in het 17de-eeuwse Holland. Kunstenaars als Pieter Saenredam (1597-1665), Emanuel de Witte (1617-1692) en Hendrick van Vliet (1612-1675) schilderen kerkinterieurs naar de realiteit. Zo ‘portretteren’ De Witte en Van Vliet vaak de oude en de nieuwe kerk in Delft.
Deze schilderijen kunnen ook vooraf bestelde ‘nagedachtenissen’ zijn. Over de functie van deze ‘perspectieven’, zoals deze architectuurstukken in de 17de eeuw worden genoemd, bestaat geen zekerheid. In de interieurs van Van Vliet zien we vaak, naast een zuil met een epitaaf of een rouwbord, een open, pas gedolven graf. Mogelijk gaat het hier niet enkel om een ‘portret’ van een kerkinterieur, waarbij de weergave van licht, ruimte en perspectief essentieel is, maar tevens om een vooraf bestelde nagedachtenis.

Het architectuurstuk vindt zijn hoogtepunt in de veduten van de Venetianen Francesco Guardi en Canaletto. .


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 47.