kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 04-03-2009 voor het laatst bewerkt.

Bozzetti

Voorbereidende, vrij ver uitgewerkte schetsen. Meestal driedimensionaal voor beeldhouwwerken, maar soms ook geschilderd of getekend. Gebruik 'voorbereidende schetsen' voor soortgelijke architectonische schetsen. Gebruik 'maquettes' voor grovere schetsen.

Bozzetti (meervoud van bozzetto) zijn olieverfschetsen uit de barok. Bozzetti werden ter voorbereiding van altaarstukken, schilderijen of monumentale fresco's gemaakt. De olieverfschetsen geven niet alleen een goed beeld van het voorbereidend werk dat voor grotere kunstwerken nodig was, maar zijn ook treffende voorbeelden van de virtuoze barokke schilderkunst.

De olieverfschetsen hadden een bijzondere waarde voor kunstenaars, omdat ze bij de totstandkoming van opdrachten een grote rol speelden. Ze werden aanvankelijk door de kunstenaar zelf verzameld en daarna aan andere kunstenaars doorgegeven, geschonken of nagelaten. Ze werden als kostbaar goed beschermd en verhandeld. Toen de interesse voor het creatieve proces vanaf de 18de eeuw groeide, werden de bozzetti des te belangrijker voor collectioneurs.

Een bozzetto moest de indruk van een kunstwerk in het groot kunnen simuleren. In de barok en het rococo was het belangrijk dat een bozzetto de werking van de kleuren en vooral die van het licht liet zien. Het moest duidelijk zijn welke gebaren en emoties in het schilderij vooral tot uiting zouden komen. Zo zijn bepaalde partijen precies geschilderd of benadrukt, terwijl andere vluchtig en vaag geschilderd zijn. Een bozzetto moest ook ruimtelijkheid suggereren, waarmee zowel de modellering van de lichamen als de dieptewerking kon worden beoordeeld. Een bozzetto kan wezenlijk van karakter verschillen met het uiteindelijke schilderij. De schets is vaak zwieriger, vrijer, levendiger, soms zelfs wild of extatisch. Vaak getuigt de schets van een buitengewone kleurrijke, ruimtelijke en schilderkunstige vrijheid. In het latere altaarstuk of fresco is deze vrijheid vaak geringer.

heilige Anna (allegorie van de onbevlekte ontvangenis), Giovanni Battista Tiepolo, 1757 tot 1759, doek, hoogte: 49 cm, collectie Rijksmuseum Amsterdam.
De olieverfschets van 'Het Visioen van de heilige Anna' van de wereldberoemde Italiaanse schilder uit de achttiende eeuw, Giovanni Battista Tiepolo, toont de geknielde Anna die ziet hoe Maria in een wolk door engelen naar de hemel wordt gedragen, waar zij met uitgestrekte armen door Christus wordt opgewacht. Achter Anna knielt haar man Joachim met gevouwen handen. Het werk is een voorstudie voor het 1759 gedateerde altaarstuk in de klooster van Santa Chiara in Cividale, tegenwoordig in het Gemäldegalerie te Dresden.

Het ontstaan van de olieverfschets
Vanaf de 16e eeuw zijn talrijke schetsen bewaard. Ze werden door kunstenaars gemaakt vooraleer ze aan het eigenlijke kunstwerk begonnen. Deze schetsen kunnen voorkomen in verschillende media, allerhande technieken en in erg diverse stadia van precisie. Ook hun doel kan erg verschillend zijn.
Aanvankelijk waren getekende schetsen de meest gebruikelijke manier om aan een kunstwerk te beginnen. Voorbereidende tekeningen voor schilderijen waren meestal met krijt, houtskool en pen en inkt op papier uitgevoerd. Vooral in de Italiaanse ateliers waren deze schetsen een belangrijk instrument voor het vastleggen van het eerste ontwerp, de prima idea.
Vanaf de eerste helft van de 16e eeuw begonnen de Italiaanse kunstenaars hun getekende schetsen te vermengen met gekleurde penseelstreken in olieverf. Deze op papier uitgevoerde schetsen werden later vaak op doek gekleefd. Terzelfder tijd ontstonden ook de eerste olieverfschetsen op doek (en soms op paneel). In Italië werden zij bozzetti genoemd, wat afgeleid is van abbozzare dat in de schilderkunst verwijst naar het in kleur aanzetten van de compositie. Een bozzetto is dus een olieverfschets op kleiner formaat dan het uiteindelijke schilderij.

Verschillende soorten olieverfschetsen
Als de schetsen een snelle weergave zijn van de essentie zonder details, zijn het pensieri, gedachten. Een pensiero betreft voornamelijk tekeningen, maar het wordt ook gebruikt voor olieverfschetsen die zich tot de essentie beperken. Ook in was of klei gemodelleerde ontwerpen van beeldhouwers worden soms pensieri genoemd.

Een modello is een veel preciezer uitgevoerde voorbereidende schets waarbij het niet volstaat om de essentie van het werk weer te geven, maar waarbij alle details het uiteindelijke werk zo dicht mogelijk moeten benaderen. Waarschijnlijk werden deze modelli vooral gemaakt in functie van opdrachtgevers die zich vooraf een precieze voorstelling wilden maken van het afgewerkte kunstwerk en ook hun zeg wilden hebben over het uiteindelijke concept. Uiteraard werd het begrip modello ook vaak gebruikt in de architectuur: gebouwen of onderdelen van gebouwen werden op schaal in hout of andere materialen uitgevoerd en soms waren ze ook voorzien van monumentale muurschilderingen of altaren en schilderijen op schaal. In de beeldhouwkunst wordt het begrip modello vrijwel eenduidig gebruikt als equivalent voor de bozzetto in de schilderkunst.

Ook na de afwerking van een schilderij werden schetsen gemaakt die qua techniek op voorbereidende bozzetti lijken. Deze kunnen we als ricordi kenschetsen, als herinneringstukken. Ricordi waren een onderdeel van de opleiding van leerlingen die zich moesten bekwamen in de stijl van de meester om later zijn ontwerpen te kunnen uitvoeren. Naast de leerlingen gebeurde het dat ook de kunstenaars kopieën in klein formaat van hun eigen werk maakten; deze werden zo nieuwe handelswaar of werden gebruikt om aan nieuwe klanten te tonen om gelijkaardige opdrachten in de wacht te slepen. Ricordi waren dus vaak ook autonome schetsen die aan verzamelaars verkocht werden. Het is goed mogelijk dat bijvoorbeeld van altaarstukken die een zekere beroemdheid genoten niet alleen gegraveerde kopieën werden gemaakt, maar dat er ook een kleine kring van verzamelaars was die van het schilderij liever een olieverfschets dan een getrouwe gravure naar het afgewerkt schilderij wilden hebben.

Kenmerken van de olieverfschets
Een bozzetto moest de indruk van een kunstwerk in het groot kunnen simuleren. In de barok en het rococo was het vooral belangrijk dat een olieverfschets de werking van de kleuren en vooral die van het licht liet zien. Het moest duidelijk zijn welke de belangrijkste gebaren en emoties waren die in het schilderij tot uiting zouden komen. Zo is het begrijpelijk dat bepaalde partijen precies geschilderd of benadrukt zijn, terwijl andere vluchtig en vaag geschilderd zijn. Een bozzetto moest tegelijk ook ruimtelijkheid suggereren, waarmee zowel de modellering van de lichamen als de dieptewerking kon worden beoordeeld.

Als we schilderijen vergelijken met hun voorbereidende olieverfschetsen, zien we vaak een wezenlijk ander karakter. De schets is zwieriger, vrijer, levendiger, soms zelfs wild of extatisch. De 18e-eeuwse Oostenrijkse olieverfschetsen van Paul Troger en Franz Anton Maulbertsch bereiken een hoogtepunt aan expressiviteit. Dat geldt trouwens ook voor sommige schetsen van Kremser Schmidt en Carlone. Vaak getuigt de schets van een buitengewone kleurrijke, ruimtelijke en schilderkunstige vrijheid terwijl het uiteindelijke altaarstuk of fresco niet dezelfde vrijheid vertoont.

Gebruik en functie van de olieverfschets
Olieverfschetsen vervulden verschillende functies naargelang ze bestemd waren voor de kunstenaars zelf, voor hun medewerkers of voor de opdrachtgever.
De spontane, vlug uitgevoerde schetsen – hetzij in grisaille, hetzij in kleur – werden door de kunstenaars geschilderd met de bedoeling de conceptie van een compositie vast te leggen.
Daarnaast was de olieverfschets ook een belangrijk werkinstrument als we bedenken dat kunstenaars in die tijd meestal niet alleen werkten: ze hadden ateliers met verschillende leerlingen en helper. De uitvoering van grote altaarstukken of reusachtige monumentale fresco’s in kastelen en kerken konden niet door één meester alleen worden uitgevoerd. Niet alleen de voorbereiding en het prepareren van de verf werden door een team uitgevoerd, ook delen van de uitvoering werden aan medewerkers overgelaten. We weten dat de Oostenrijkse Kremser Schmidt helpers had die meewerkten aan de uitvoering van zijn altaarstukken. Ook over Franz Anton Maulbertsch is geweten dat drie tot vijf mannen kwamen helpen als hij een opdracht kreeg voor een fresco in een kerk. Bij een dergelijke atelierarbeid vormde het ontwerp van de meester de basis voor de uitvoering. En zo is het begrijpelijk dat een gekleurde schets, waarop de medewerkers zich voor de uitvoering van het definitieve werk konden baseren, noodzakelijk was.
Daarnaast waren schetsen ook bestemd om aan de opdrachtgever te worden voorgelegd met de bedoeling hem zo goed mogelijk te tonen hoe het doorhem bestelde werk er zou uitzien en zijn goedkeuring voor de definitieve realisatie te bekomen.

Betekenis van olieverfschetsen voor kunstenaars
Olieverfschetsen hadden een bijzondere waarde voor kunstenaars tijdens de barok en het rococo. We kunnen ons voorstellen dat ze erg zorgzaam werden gehanteerd, omdat ze de totstandkoming van opdrachten garandeerden. Uit sommige bronnen blijkt dat dergelijke schetsen aanvankelijk door de kunstenaar zelf werden verzameld en daarna aan andere kunstenaars werden doorgegeven, geschonken of nagelaten en als kostbaar goed beschermd en verhandeld werden. Soms probeerden kunstenaars olieverfschetsen aan verzamelaars te verkopen. Toen de interesse voor het creatieve proces vanaf de 18e eeuw groeide, werden de bozzetti des te belangrijker voor collectioneurs.

Belangrijkste Oostenrijkse kunstenaars:
> Franz Anton Maulbertsch (Langenargen aan de Bodensee, 1724 – Wenen, 1796)
De geniale kunstenaar Maulbertsch drukte zijn stempel op de Oostenrijkse schilderkunst van de tweede helft van de 18e eeuw. Hij kreeg talrijke opdrachten in Oostenrijk, Hongarije, Bohemen en Moravië, vooral voor fresco’s in kerken en voor altaarstukken. Vandaag is hij een van de bekendste Oostenrijkse schilders.
> Paul Troger (Welsberg/Zell im Pustertal, 1698 – Wenen, 1762)
Paul Troger was een belangrijke Oostenrijkse schilder van altaarstukken en fresco’s. Van 1722 tot 1725/26 trok hij op studiereis naar Rome, Napels, Venetië en Bologna. Hij werkte vermoedelijk in het atelier van Francesco Solimena. Hij schilderde talrijke monumentale werken in Oostenrijkse kerken en kloosters. Vanaf 1751 gaf hij les aan de Weense Academie, waar hij een nieuwe kunstenaarsgeneratie, onder wie Maulbertsch, beïnvloedde.
>Martin Johann Schmidt (bijgenaamd Kremser Schmidt) (Grafenwörth, 1718 – Stein an der Donau, 1801)
Martin Johann Schmidt, of Kremser Schmidt, is een van de bekendste Oostenrijkse schilders van de 18e eeuw. Door zijn lange leven en zijn commercieel talent, raakte zijn werk – vooral altaarstukken – in het hele rijk verspreid. Zijn oeuvre telt meer dan 1100 werken, waarvan er meer dan 400 gesigneerd zijn. Hij had dan ook een atelier waar hij met verschillende mensen samenwerkte. Kremser Schmidt is het prototype van de kerkelijke barokschilder.

Belangrijkste Italiaanse kunstenaars:
> Carlo Innocenzo Carlone (Scaria d’Intelvi bij Como, 1686 – Como, 1775)
Carlo Innocenzo Carlone genoot een opleiding tot frescoschilder en schilder van altaarstukken. Hij was voornamelijk actief in Oostenrijk, Duitsland, Bohemen en Zwitserland. Hij is een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de bozzettokunst en liet een groot aantal olieverfschetsen na, waarvan er vele nooit tot fresco werden uitgewerkt.
> Pietro Damini (Castelfranco Veneto, 1592 – Padua, 1631)
Damini geldt als een belangrijke vertegenwoordiger van de schilderkunst van de Contrareformatie. Hij werkte veel voor de dominicanen die in de tijd van de Contrareformatie een grote behoefte hadden aan schilderijen.
> Giovanni Battista Pittoni (Venetië, 1687 – Venetië, 1767)
Pittoni gold als een van de belangrijkste schilders van het Venetiaanse settecento, die ook de voorkeur genoot onder buitenlanders. Hij schilderde zowel altaarstukken als profane historiestukken.
> Francesco Solimena (Canale di Serino, 1657 – Barra bij Napels, 1747)
Francesco Solimena was een centrale figuur van de Napolitaanse barokschilderkunst. Hij had enkele leerlingen uit Oostenrijk en Zuid-Duitsland die de Napolitaanse stijl in gewijzigde vorm in hun geboorteland introduceerden.

Belangrijkste Duitse kunstenaars:
> Georg Anton Urlaub (Thüngersheim bij Würzburg, 1713 – Würzburg, 1759)
Urlaub werd in Würzburg tot hofschilder benoemd. Aan dit hof had hij contact met Giovanni Battista Tiepolo. Hoewel er hiervoor geen bewijzen zijn, wordt door sommige kunsthistorici aangenomen dat hij zijn leerling was.
> Johann Christian Thomas Winck (Eichstätt, 1738 – München, 1797)
Winck geldt als een van de belangrijkste rococoschilders van Beieren. Hij schilderde theaterdecors, fresco’s, altaarstukken en ontwerpen voor wandtapijten. Vanaf 1769 was hij hofschilder. In 1770 richtte hij een ‘tekenschool’ op die de voorloper was van de academie van München.

Alte Galerie am Landesmuseum Joanneum in Graz
De barokbozzetti uit de collectie van de Alte Galerie am Landesmuseum Joanneum in Graz gaan om olieverfschetsen die gemaakt werden ter voorbereiding van monumentale altaarstukken, muurschilderingen of plafondfresco’s. Er zijn werken opgenomen van bekende Oostenrijkse kunstenaars als Franz Anton Maulbertsch, Paul Troger en Martin Johann Schmidt (bijgenaamd Kremser Schmidt), naast enkele Italiaanse meesters als Carlo Innocenzo Carlone, Pietro Damini, Giovanni Battista Pittoni en Francesco Solimena, en enkele Duitse schilders als Georg Anton Urlaub en Johann Christian Thomas Winck. De tentoongestelde olieverfschetsen geven niet alleen een goed beeld van het voorbereidend werk dat voor grotere kunstwerken nodig was, maar zijn ook treffende voorbeelden van de virtuoze barokke schilderkunst.
Het Landesmuseum Joanneum is het oudste en grootste regionaal museum van Oostenrijk. In 1811 werd dit ‘nationale museum’ van het Bundesland Steiermark in Graz opgericht door aartshertog Johann (1782-1859), een broer van de Oostenrijkse keizer Frans I.
De Alte Galerie is slechts één van de vele departementen van het Landesmuseum Joanneum dat zowel cultuurhistorische als natuurkundige verzamelingen herbergt.
Door schenkingen, legaten en aankopen groeide de collectie stelselmatig aan. Zo schonk de eerste directeur van de tekenacademie Joseph August Stark (1782-1838) verschillende kunstwerken waaronder enkele kwaliteitsvolle olieverfschetsen van Paul Troger en Kremser Schmidt. In de 19e eeuw is vooral het legaat van de Stiermarkse minister-president Ignaz Maria graaf Attems (1774-1861) vermeldenswaard. Hij schonk niet minder dan 162 werken die hoofdzakelijk uit de Italiaanse barok stammen, waaronder enkele olieverfschetsen. Ook in de 20e eeuw groeide de barokverzameling met een aantal aankopen, vooral van olieverfschetsen, aan. Na de tweede wereldoorlog werd het Palais Attems in Graz verworven en daarmee ook enkele bozzetti van de Galerie Attems. Daarnaast werden rond dezelfde tijd en in de jaren 1990 een aantal olieverfschetsen aangekocht bij Weense en Salzburgse kunsthandelaars.

07/02/2009 <> 31/05/2009 Bozzetti in het Rijksmuseum Twenthe in Enschede, Overijssel, Nederland
Het Rijksmuseum Twenthe toont ruim 50 unieke bozzetti uit de collectie van de Alte Galerie am Landesmuseum Joanneum in Graz. De olieverfschetsen geven niet alleen een goed beeld van het voorbereidend werk dat voor grotere kunstwerken nodig was, maar zijn ook treffende voorbeelden van de virtuoze barokke schilderkunst.

Bozzetto, een voorproefje
Soms is het model van een kunstwerk beter bewaard dan het uiteindelijke resultaat. Achter het intrigerende begrip ’bozzetti’ gaat een schilderkunst schuil die katholiek is tot in de diepste vezels van het schilderslinnen. - (www.trouw.nl)

Websites:
. www.8weekly.nl


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 39.