kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 03-01-2016 voor het laatst bewerkt.

Byzantijnen

De Byzantijnse Kunst

Hoewel in Rome al in de tweede en derde eeuw na Christus tekenen aanwezig zijn van een Christelijke overtuiging, kan er pas vanaf het jaar 313 van een duidelijke Christelijke beschaving gesproken worden.

Keizer Constantijn stichtte Constantinopel in 330 om de Oostelijke grens van het rijk beter te kunnen beschermen tegen de dreigende invallen van barbarenstammen. Eigenlijk noemde hij de oude Griekse stad Byzantium 'Roma Nova', en werd ze later naar hem Constantinopel genoemd.

Na de dood van Constantijn in 337 werd het rijk in een oostelijk en een westelijk deel verdeeld.

In 391 werd de Christelijke godsdienst tot staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk verklaard.

Na een korte hereniging onder Theodosius I tussen 392-395, werd de oostelijke helft van het Romeinse rijk definitief gescheiden van het westelijk deel. Het Oost-Romeinse deel wordt het christelijke rijk bij uitstek, bekend als het Byzantijnse Rijk. Vanuit Constantinopel, de hoofdstad van het oostelijk rijk, Byzantium, komen in de daarop volgende eeuwen alle kunstzinnige inspiraties voor de ontwikkeling van de vroeg-christelijke kunst.

Honorius --de zoon van Theodosius die het westromeinse rijk had geërfd van zijn vader-- en Honorius' halfzuster Galla Placidia vestigden zich te Ravenna.
Ravenna groeide uit tot de nieuwe hoofdstad van het Westelijk rijk, doch stond heel sterk onder de culturele invloed van het Byzantijnse rijk.

Men onderscheidt drie perioden in de Byzantijnse kunst:

De eerste loopt van Justinianus (527) tot 527: Tijdens de regering van Justinianus I (r., 527-565) werd Byzantium zowel economisch als militair de grootmacht in het Middellandse Zeegebied. Kenmerkend voor de kunst uit deze tijd is een strakke compositie en frontaliteit.

Justinianus verstevigde de Byzantijnse culturele invloed in Ravenna in grote mate. De kunst in Ravenna is door de unieke wijze waarop architectuur en mozaïekdecoratie samengaan niet alleen de apotheose van de vroeg-christelijke Westerse kunst, maar tevens het eerste grote hoogtepunt van de Byzantijnse kunst.
De toenemende stilering en vormelijke abstrahering in functie van de spirituele uitdrukkingskracht wordt een belangrijk kenmerk van de verdere ontwikkeling van de Byzantijnse Kunst. Niet alleen in Ravenna zorgde Justinianus voor een nieuwe bloei, uiteraard ook in Constantinopel zelf, waar hij onder meer de Hagia Sofia ('Kerk van de Eeuwige Wijsheid') stichtte. Deze kerk bleef eeuwenlang de grootste kerk van het Christendom.

Van 727 tot 843 stagneerde de ontwikkeling van de Byzantijnse kunst. Dit was de periode van het iconoclasme, waarin het niet toegestaan was religieuze onderwerpen in de kunst uit te beelden en afbeeldingen massaal werden vernietigd. Iconodulen werden met zware lijfstraffen gestraft. Heel wat Byzantijnse kunstenaars vluchtten daarom naar het Westen; anderen richtten zich nog uitsluitend op seculiere (d.i. niet-religieuze) onderwerpen, omdat dit niet onder de ban van het edict viel.

De tweede periode, de zogenaamde middel Byzantijnse stijl, loopt van 900 tot 1200. De kunst werd uiterst geformaliseerd door de invloed van enerzijds het theocratisch hof waarbinnen ceremonies een grote rol speelden, en anderzijds door de monastieke gemeenschappen die streng vasthielden aan een zeer traditionele, conventionele vormgeving.
Dit formalisme werd ook in de hand gewerkt door het systematisch gebruik van modelboeken met zeer specifieke aanwijzingen. In deze periode werd, ondanks de strenge en statische vormen, de afbeelding van het menselijk gelaat levendiger en realistischer.

Er bleef een grote stijleenheid bestaan gedurende de periode van de 9de-13de eeuw, tot de inval van het westen in Constantinopel en de plundering van de stad in 1204, die gevolgd werd door een intermediaire regering van het Latijnse keizerrijk van het Oosten (1204-1261).

De derde periode, welke van 1261 tot 1453 loopt, is de zogenaamde Paleologen renaissance. De vormen werden vrijer, de gouden achtergrond in de mozaïeken maakte plaats voor realistische landschappelijke en architectonische elementen.

Het Byzantijnse rijk is de bewaarder geweest van de Grieks-Romeinse beschaving gedurende de Middeleeuwen. Geleerden te Constantinopel waren voortdurend bezig met het kopiëren van antieke teksten in nieuwe perkamentcodices. De perkamentcodex (gebonden boek) had vanaf de derde eeuw na Chr. de papyrusrol vervangen. Na de val van Constantinopel namen de geleerden deze kostbare codices mee op hun vlucht naar het westen. Nadien blijft de Byzantijnse traditie voortleven in de gebieden die niet door de Turken zijn bezet (Griekenland, de Griekse eilanden en Rusland).

Ook valt er een driedeling aan te brengen in de Byzantijnse kerken.

Het eerste type was de eenvoudige kerk met een Grieks kruis als plattegrond. Van dit type waren alle armen even lang.

Het tweede type was de koepelbasilica; een combinatie van een basiliek met een centraalbouw. Met dit type basiliek, waarvan de binnenruimten zo ingedeeld waren dat het leek alsof ze een geheel vormden en zo een enorm ruimtelijk effect geschapen werd, waren de byzantijnen de eersten.

Het was onder Justinianus dat men de bouwvorm van de westerse basiliek definitief de rug toekeerde, en de cirkelvormige plattegrond, overdekt door een enorme hoofdkoepel en verschillende kleinere halfkoepels, als standaardbouwvorm aanvaardde. De Hagia Sophia te Istanbul is hier een mooi, en in architectonisch opzicht gedurfd voorbeeld van.

Er was sindsdien een definitieve breuk tussen de Oosterse en Westerse bouwkunst.

Het derde type kende een centrale koepelbouw, die te zien is bij de kerk van Sergius en Bacchus in Istanbul. Het belangrijkste stijlkenmerk van de Byzantijnse architectuur was het gecentraliseerde grondplan, met de vorm van een veelhoekig of cirkelvormig Grieks kruis. Hierin verschilden de gebouwen van de vroeg-christelijke kerken, die veelal een eenvoudige rechthoek als grondplan hadden, met aan weerzijden twee zijbeuken. Verder besteedde de Byzantijnse architect veel aandacht aan de afwerking van zijn bouwwerk. De binnenmuren werden met dunne marmerplaten en mozaïeken bedekt, de buitenmuren van een pleisterlaag voorzien. Later heeft de Byzantijnse architectuur navolging gevonden in heel Europa, tot in Rusland toe.

Op het gebied van de beeldhouwkunst beperkten de byzantijnen zich tot reliëfs in steen en kapitelen versierd met dieren- en plantenmotieven. Verder werkte men veel met ivoor. Bruidskistjes, kammen en triptieken met religieuze voorstellingen werden op grote schaal van dit materiaal gemaakt.

========================================================

Byzantijnse mozaïekkunstenaars decoreerden de kerken van Ravenna, de hoofdstad van Theodorik, koning der Oostgoten. Zij maakten grandioze mozaïekreeksen voor de Normandische heersers op Sicilië en aan hun danken wij ook de goudmozaiëken van de San Marco in Venetië. Te zelfder tijd stroomden vanuit Byzantium een overvloed aan evangeliaria en liturgische boeken, versierd met iconen, ivoor- en emailschilderingen naar het Westen.

Volgens de Byzantijnse geloofsopvatting waren de oudste iconen niet door mensen geschilderd, maar door engelen naar de aarde gebracht. Reden waarom aan dergelijke afbeeldingen niets mocht worden veranderd en ze uitsluitend mochten worden vermenigvuldigd, waarbij dan dit kopiëren naar het origineel voor de kunstenaars, dikwijls monniken, een heilig dienstbetoon was. De afbeeldingen tonen iets hemels en de vaak wat al te lange figuren werden tegen een gouden fond zonder ruimtelijke werking geplaatst, zodat ze aan de lichamelijkheid worden onttrokken. Alleen als daar aanleiding toe was, vaak in boekillustraties en frescoschilderingen, vindt men vertellende trekken en een afstraling van de natuurlijkheid uit de Oudheid.

De Byzantijnse schilderkunst tendeert vanuit het besef dat haar uitbeeldingen iets hemels tonen, naar een strenge plechtstatigheid, en plaatst de vaak wat al te lange figuren tegen een gouden fond zonder ruimtelijke werking, zodat ze aan de lichamelijkheid worden onttrokken.

De geschiedenis en kunst van het Byzantijnse Rijk is verweven met het oude Rome, Griekenland, de westerse middeleeuwen en de Islam en vormt zo de spil waar oost en west samenkomen.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 492.

Tweets by kunstbus