kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Caspar David Friedrich

Caspar David Friedrich, Duits schilder en tekenaar, geboren op 5 sept. 1774 te Greifswald,

Caspar David Friedrich geldt als een van de belangrijkste landschapschilders uit de Duitse romantiek.

Caspar David Friedrich schildert zijn onderwerpen meestal met het gezicht afgekeerd van de toeschouwer. Hij laat ons in gedachten verzonken mensen zien, niet pratend en er geen zin in hebbend hun gezicht te laten zien of ook maar naar iets anders te willen luisteren. Ze willen ongestoord van de natuur genieten. Hier wordt de romantiek ten top gedreven, want alles heeft te maken met Sehnsucht, het verlangen. Men kijkt de weidse wereld in, een blik die ook naar het verre vreemde en onbekende reikt.

Zijn onpersoonlijke penseelvoering en de liefde voor het detail is eveneens een kenmerk van de Duitse romantiek. Deze schilderstijl werd gevoed door het neoclassicisme en het feit dat zij de Duitse kunstenaars van de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw als hun voornaamste nationale erfdeel beschouwden. Dergelijke bevindingen waren zeer invloedrijk in een tijd dat men zich in Europa n.a.v. de Napoleontische oorlogen bezon op een eigen nationale identiteit.

Friedrich leefde in de tijd dat in Frankrijk de grote revolutie Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap wilde brengen. Met in eigen land de guillotine en daarbuiten de Napoleontische oorlogen als gevolg. In die dagen uitte Beethoven zijn ontgoocheling over Napoleon in een treurmars en ontdekte Novalis dat de menselijke levensloop diens ultieme kunstwerk is.

Friedrich was afkomstig uit een protestante familie. Zijn geloof in het individuele oordeel leidde echter tot een afkeer tegen het gezag van instanties als bv. de kerk en de academie. Friedrich hield zich in zijn werk niet bezig met de heersende classicistische en renaissancistische idealen. Hij zag kunst als middelares tussen natuur en mens en streefde ernaar dat zijn landschapsschildering, in tegenstelling tot het heroïsch landschap, een subtiele, subjectieve natuurbeleving en gevoelservaring opriep. Zijn landschappen zijn groots en verlaten. De stoffering versterkt de opgeroepen stemming, evenals de verlichting, veelal in roze tinten culminerend.

Caspar David Friedrich maakte de weg vrij voor de natuur als openbaring van een goddelijk-geestelijke werkelijkheid. 'Immers,' zo formuleerde vriend en bondgenoot Ludwig Tieck, 'in iedere mosplant, in iedere steen gaat een geheim cijfer schuil, dat zich nooit laat opschrijven of volledig ontraadselen, maar dat we voortdurend denken te zien.' Deze visie was ontleend aan de mysticus Jacob Böhme, die omstreeks het jaar 1600 de overtuiging had uitgesproken dat de zichtbare wereld, de natuur, niets anders is dan het kleed waarin het opperwezen zich manifesteert.

Het is in onze tijd opmerkelijk om te ontdekken dat de vernieuwingen van Runge en Friedrich voortkwamen uit de overtuiging dat de mens (toen dus al!) goeddeels van zijn godsdienstige bedding was vervreemd. De geest van de Verlichting, die uiteindelijk tot de Franse revolutie leidde, betekende in hun ogen een breuk met een kerk die de mensheid ooit veiligheid en geborgenheid had geboden, maar de ware betrekking met de levende bron was kwijtgeraakt. Aldus verdween God steeds verder achter de horizon en raakte de mens verder vervreemd van de natuur. De zondeval was volgens de Duitse romantici niet een eenmalige gebeurtenis, maar een onafwendbaar proces dat steeds verder voortschreed, steeds radicalere vormen aannam. Als gevolg daarvan was de mens ook naar hun overtuiging steeds minder in staat om de geheimtaal van de natuur te lezen, laat staan te begrijpen. Maar Runge en Friedrich meenden nog met een medicijn - de nieuwe kunst - het tij te kunnen keren. Vanwege hun rotsvaste overtuiging dat aan het heelal - en dus aan heel de schepping - een sublieme goddelijke ordening ten grondslag lag. Böhme noemde de oorspronkelijke staat van eenheid waarin het universum ooit had verkeerd, de Ungrund. Er was in die oerfase geen bewustzijn aanwezig. Dat ontstond pas bij de schepping. Deze was volgens hem het gevolg van een dialectisch proces, waarin de Ungrund zich in de loop van vele millenia splitste in allerlei tegenstellingen. Waarmee ook een contrast als goed-kwaad of mooi-lelijk uiteindelijk een noodzakelijke onderdeel vormde van een majesteitelijk plan. De kunstzinnige verwijzing daarnaar wilde de blik richten naar deze in wezen eenvoudige paradijselijke oer-waarheid.

Hoewel we bij deze stroming gewoonlijk over duitse romantiek spreken, is het interessant te bedenken dat Duitsland als politieke eenheid in die tijd nog lang niet bestond.

De kleine, met grote precisie geschilderde tafereeltjes van Friedrich zijn op het eerste gezicht toegankelijk. Ook al zou de symbolische betekenis van de voorstellng de toeschouwer ontgaan, er staat toch altijd een herkenbaar landschap dat welhaast over lijkt te lopen van emotionele lading. Friedrich kiest ook voor gedurfde, ongewone standpunten. Zijn Heuvel en Veld bij Dresden laat de stad bijna volledig schuilgaan achter een groene verheffing in het landschap. Daarachter gaat niet alleen feitelijk de zon op, maar heel Dresden lijkt als het ware boven de horizon uit te willen klimmen, omdat je als toeschouwer nieuwsgierig wordt naar de stad, waarvan een deel van het ijle silhouet amper zichtbaar is. Je helpt aldus innerlijk een handje mee aan dat gevoel van opkomst omdat je wenst dat het panorama van de stad zich over de volle breedte ontvouwt. Het schilderij heeft dus een enorme potentie. Tegen de tijd dat het zover zal zijn, wanneer ook de zon vol aan de hemel zal staan, zullen ook de zwarte kraaien die nu nog de boomkruinen en de kale akker onveilig maken, naar andere streken zijn afgereisd. Zo zal ook de op het doek nog kale akker te zijner tijd vol staan met wuivend koren.

Dat wil niet zeggen dat de taferelen van Friedrich een optimistische boodschap uitdragen. Daarvoor sluimert er teveel onvervuld verlangen tussen de bomen, daarvoor zijn er teveel ruïnes van gotische kerken in de winter, is er teveel dood hout tussen het geboomte en is de mens, voorzover hij ueberhaupt dit landschap mag betreden, niet veel meer dan een nietig stipje onder de overweldigende natuur die de cycli van de seizoenen, de loop van de dag en de gang van de geschiedenis bestuurt. Opgang en ondergang hangen bij Friedrich onverbiddellijk met elkaar samen. Zo weten we ergens heel zeker dat ook over Dresden straks de nacht weer zal vallen en de kraaien met krassend geluid zullen terugkeren op hun wieken.

biografie
Het decor waarbinnen Friedrich zijn schilderkunstige pleidooi voor de natuur als mystieke openbaring realiseerde, vormden de toen onder Zweedse souvereiniteit vallende streken Pommeren en Mecklenburg, met de ietwat weemoedige, thans duitse stad Greifswald als epicentrum. Daar werd Caspar David Friedrich geboren in 1774.

Friederich zijn vader was werkzaam in de zeepindustrie te Greifswald. Toen hij 7 jaar was stierf zijn moeder. Zij hadden samen 10 kinderen.

Op zijn 20e ging Friedrich naar de academie in Kopenhagen bij o.a. Abilgaard.

In 1798 vertrok hij naar Dresden waar hij de rest van zijn leven blijft. Tot zijn vrienden en kennissenkring behoorden vele intellectuelen zoals Goethe en Novalis en de schilder Runge.

Duitse romantische schilders zoals Philipp Otto Runge en Caspar David Friedrich verbeeldden de natuur niet in al haar woeste aantrekkingskracht, maar vormden de natuur om en verhieven het tot godsdienstig symbool. Caspar David Friedrich en Philipp Otto Runge. Lang niet iedereen zal zich bij deze namen iets kunnen voorstellen want zij zijn nooit zo bekend geworden als de romantische schilders Constable en Turner in Engeland, de franse stoet van romantici als Délacroix en Géricault of de Spaanse eenling Goya. Maar de twee kunstenaars realiseerden onafhankelijk van elkaar een fundamentele vernieuwing in de beeldende kunst.

Toen Friedrich, de bekendste schilder in dit genre, in 1808 zijn Kruis in de Bergen tentoonstelde, wist iedereen: dit was geen ode aan de natuur, dit was een altaarstuk met de natuur als onderwerp. Caspar David Friedrich plaatste het schilderij, door hemzelf Das Kreuz im Gebirge genoemd, in zijn atelier en stelde dit open voor het publiek. Het vertrek was verduisterd, de tafel met zwart textiel bedekt, ergens flakkerden kaarsen of toortsen. De mystiek-religieuze sfeer die aldus ontstond zou nog lange tijd naklinken. Want deze gebeurtenis zette definitief de toon voor een nieuwe interpretatie van het kunstenaarschap. De schilder of beeldhouwer was niet langer een ambachtsman als in de Middeleeuwen of bedrijver van de Zeven Vrije Kunsten zoals in de Renaissance en de Barok. Hij was voortaan priester, profeet of medicijnman. Hij immers onthulde het bovenzinnelijke in het alledaagse, hij smeedde de oude mystieke inhouden om tot nieuwe vormen en hij toonde heden, verleden en toekomst in hun eeuwige verwantschap met de jaargetijden, de cycli van de dag en de fasen van het menselijk leven.

Waar Piranesi de geestelijke toestand in weergaf door middel van kerkers, gaat Friedrich vooral spelen met het motief van de Rückenfigur: personages staan vrijwel altijd met de rug naar de toeschouwer -kijkend, turend naar een verder iets. Toch is het precies in die context zo frappant dat de vluchtlijnen van een van zijn meesterwerken, de Wandelaar boven een Zee van Mist (1818), niet convergeren in dat 'verder iets? maar wel in de Rückenfigur zelf, waarin heel makkelijk Friedrich zelf kan worden gezien natuurlijk. Aldus trekt hij alle aandacht naar het eigen individu en laat hij er weinig twijfel over bestaan of hij zich al dan niet zou aansluiten bij Shelley, die in kunstenaars de leiders van de wereld zag: terwijl de gewone mensen zich omringd weten door onduidelijkheid, door mist, wandelen kunstenaars erboven, met uitzicht op verder, meer en mooier.

Nadat Friedrich vanaf 1808 bekendheid had gekregen, taande zijn roem in de loop van zijn leven, vooral na 1825 toen als gevolg van een beroerte zijn productiviteit afnam.

Geheel volgens de clichévoorstellingen die wij ons van de romantiek eigen hebben gemaakt, was Friedrich tijdens zijn kommervolle bestaan met zijn werk weinig succesvol. Zij werkten niet in de eerste plaats voor opdrachtgevers, maar schiepen op eigen initiatief. Niet iedereen was met die vernieuwende aanpak vertrouwd. Tot dan toe kocht men in principe nooit een bestaand kunstwerk, maar liet een kunstenaar aan de eigen wensen voldoen. Vandaar dat Friedrich weinig verkocht. Friedrich werd 64, maar toen hij te Dresden 7 mei 1840 overleed, moest zijn weduwe de Russische Tsaar smeken om financiële bijstand. Zij ontving tenslotte inderdaad een kleine toelage omdat Tsaar Nicolaas als enige prominente persoonlijkheid ooit iets van Friedrich had gekocht. Johann Wolfgang Goethe, die Friedrich in Dresden regelmatig hadden ontmoet, had kennelijk toch aarzelingen. Ondanks de levendige discussies die hij met hem voerde, kwam hij nooit zover om daadwerkelijk een aankoop te doen.

Zie voor meer informatie ook: www.kunstkennis.nl


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 709.