kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 01-11-2008 voor het laatst bewerkt.

Giorgione



zelfportret? c. 1500-1510

Italiaans kunstschilder, (ca. 1477/1478 waarschijnlijk Vedelago of Castelfranco - Venetië, 25 oktober 1510).

Giorgione (eigenlijk Jacopo Barbarelli, ook wel Giorgio da Castelfranco) was één van de voornaamste meesters van de Venetiaanse School in het begin van de 16e eeuw. Zijn werken behoren tot de Hoog-Renaissance.

Over zijn leven en werk is niet veel bekend en slechts een twintigtal werken (waarvan misschien zes volstrekt zeker) kunnen aan hem toegeschreven worden. Dit gebeurt op indirecte mededelingen en aantekeningen van een tijdgenoot. Door zijn oorspronkelijkheid was zijn invloed evenwel duurzaam en lag hij aan de basis van de hoogbloei van de Venetiaanse schilderkunst. Hij heeft grote invloed uitgeoefend op o.a. Titiaan, met wiens werken men soms zijn schilderijen verward heeft. Vele van zijn werken werden voltooid door Piombo (ca. 1485 - 1547, leerling van Bellini, werkte samen met Raffaël in de Villa Farnesina; zeer bevriend met Michelangelo) en Titiaan.

Zijn leven wordt beschreven in Giorgio Vasari's Vite, die Venetië een halve eeuw na zijn dood bezocht en met Giorgione's collega Titiaan en met wat andere die de jonge schilder hadden gekend, heeft gesproken.

Zijn werken bevinden zich in diverse musea, waaronder de Hermitage in Sint-Petersburg, het Kunsthistorisches Museum in Wenen en de Galleria degli Uffizi in Florence.

Giorgione schilderde vooral relatief kleine werken op doek of paneel, met mythologische of religieuze taferelen, landschappen met figuren, en portretten. Het werk van Giorgione wordt gekenmerkt door dichterlijke motieven, lieflijke landschappen, herdersidylles en gevoelige lichteffecten. Het is zeer picturaal, waardoor de lineaire principes moeten wijken voor de kleur. De sleutel tot Giorgiones werk is de relatie tussen schilderij en natuur, die door een bepaalde weergave van het licht en de atmosfeer wordt vormgegeven. Om dit effect te bereiken, reduceert Giorgione het belang van de omringende beelden en gebruikt hij chromatische tinten voor de overgangen. Deze techniek heeft in het bijzonder veel effect bij allegorische of poetische thema's.

Giorgione schilderde vermoedelijk regelmatig voor een kleine kring humanistische intellectuelen. Dat kan er de oorzaak van zijn geweest dat sommige schilderijen al vroeg als iconografische puzzels werden ervaren. 'De hemel mag weten wat het allemaal betekent,' schreef zelfs de zeer ontwikkelde schilder en kunsthistoricus Vasari zo'n veertig jaar na Giorgiones dood.

De schilder moet overigens zozeer verliefd zijn geweest op de schoonheden van de natuur, dat hij in zijn werken enkel afbeeldde wat hij direct naar de natuur kon kopiëren.

Biografie en werken
Giorgio Barbarelli werd in 1477-78 in Castelfranco geboren en stierf voortijdig in 1510 in Venetië aan de pest. Zijn enige publieke opdrachten in Venetië waren de nu verloren gegane schilderingen in het dogenpaleis en de quasi volledig verdwenen fresco's op de buitenmuren van de Fandaco dei Tedeschi, het belangrijke handelscentrum van de Duitse gemeenschap.

Giorgione was bepaald een fenomeen, een nieuw type in Venetië. Hij paarde ongewone lichamelijke schoonheid aan elegantie en geestigheid. Hij was vriendelijk en wellevend en altijd verwikkeld in liefdesaffaires, een begaafd zanger en luitspeler: hij werd vaak gevraagd voor concerten en bijeenkomsten. Bovendien had hij een instinctieve aanleg voor de visuele kunsten. Hij behoorde tot de humanistische kring van de dichter Bembo en tot een mondain groepje particuliere beschermers, voor wie hij meestal kleine schilderijen maakte.

Het werk van Giorgione wordt gekenmerkt door dichterlijke motieven, lieflijke landschappen, herdersidylles en gevoelige lichteffecten. Een zeker gesloten mysterie kenmerkt vrijwel alle schilderijen die aan Giorgione worden toegeschreven: zijn personen houden zich bezig met zaken van onwerelds belang, in een sfeer zó intens dat die grenst aan het mystieke en nauwelijks de verklaren valt. Vasari bemerkte een harmonische stijl en een soort glanzend koloriet en de invloed van Leonardo in de zachtheid en subtiliteit van de vormen; De warme kleuren verkreeg Giorgione door de toepassing van de olieverftechniek. Vasari merkte nog op dat hij direct naar de natuur werkte, en zeker snel en direct op het doek, zonder de uitgebreide structurele voorschetsen van het Florentijnse disegno.

Giorgione's verstilling en het gevoel voor landschap zijn terug te vinden in het werk van Giovanni Bellini. Het is ook zeer waarschijnlijk dat Giorgione in Bellini's atelier heeft gewerkt. Maar Giorgione verenigt landschap en figuren tot een raadselachtig geheel en hij bereikt een nieuwe harmonie tussen mens en natuur waarin de een de stemming van de ander schijnt te weerspiegelen. In De drie filosofen (na 1505?) is een dergelijke raadselachtigheid en harmonie van figuren en landschap bereikt. De geheimzinnige figuren zijn voor een grot geplaatst, een gapende kloof die wellicht de geboorte of het onbekende symboliseert. Figuren en landschap herinneren nog aan Bellini. Zelfs in Giorgione's portretten schuilt een zekere raadselachtigheid zoals in Laura (1506) en in de vreemd kuise sensualiteit van zijn Venere dormiente, door Tiziano voltooid en de stammoeder van generaties liggende naakten in de Europese kunst.


La Tempestà (de storm, het onweer), ca. 1505, doek, 78x82, Venetië, Galleria dell' Academia
Het indringendste van zijn sfeervolle landschappen. Door röntgentechniek heeft men uitgemaakt dat de soldaat over een badende vrouw heen is geschilderd. Kleuren zijn gevoelig en harmonieus, ideale vormen, door een wazig sfumato verzachte contouren (cfr. Da Vinci).
Een sleutelwerk in zijn oeuvre. Er werd gezegd dat het eigenlijke onderwerp hier de natuur is. Het is in de eerste plaats een stemmingsstuk, waarbij geen uitleg nodig is en dat vooral een emotionele reactie oproept. Dat er nooit een bepaald verhaal heeft achter gezeten blijkt ook wel uit de veranderingen die Giorgione tijdens het schilderen heeft aangebracht. Het onweer verschrikt niemand, noch de soldaat, noch het kind in de armen van zijn moeder. Deze laatste, gevormd door de weerglans van het licht, is zuiver melodische vertolking, en het landschap, dat zichtbaar wordt in de bliksem, is heel en al uitdrukking van kalmte en vrede. Dit werk bevat de volheid van een geheimzinnig leven van de natuur, in een lyrisch toverspel.

La Tempestà is het individueelste maar raadselachtigste van zijn rijp werk. De stemming is duidelijk heidens. De figuren doen niets om het toneel voor ons te interpreteren. Ze horen zelf tot de natuur en zijn passieve getuigen - slachtoffers bijna - van de regenstorm die hen zo dadelijk zal overvallen. Wie zijn ze? Wat is het onderwerp? Niets daarvan is bekend. De huidige titel is er één van onvermogen, maar toch wel passend, want de enige actie komt inderdaad van de storm. Wat de bedoeling ook is, het tafereel is als een betoverende idylle die dra zal worden weggevaagd. Slechts dichters hadden tot dusver zo'n nostalgisch dromerig effect bereikt. De storm staat aan het begin van een belangrijke nieuwe traditie, uitgewerkt door o.a. Titiaan. De sfeer weerspiegelt de recente humanistische ontdekking van de idyllische Griekse en Latijnse herdersgedichten. De renaissancistische geest schepte ook genoegen in symboliek en allegorie: zo staan de gebroken zuilen misschien voor standvastigheid terwijl de naakte moeder met het kind aan haar borst een voorstelling is van de naastenliefde, een wereldlijke versie van de madonna. (Sneldia; ?; Meesterwerken, 144; Janson; RDM)

Marcantonio Michiel zag het werk in 1530 in het huis van Gabriele Vendramini. Later in de verzameling van Manfrin en Giovanelli. In 1932 werd het van hem gekocht door de Italiaanse regering.


Landelijk concert, ca. 1510, doek, 110x138, Parijs, Louvre
In 1627 uit Mantua in de collectie van Karel I gekomen. Bij de veiling van diens verzameling in 1647 gekocht door Jabach en door deze in 1671 aan Lodewijk XIV geschonken.
Titiaan moet enige tijd geheel in de ban van Giorgione zijn geweest en het beroemde Landelijk concert (ca. 1510) wordt nu meer algemeen toegeschreven aan Titiaan dan aan Giorgione.
Hij tovert vlot met licht penseel die twee verrukkelijke vrouwenfiguren op het doek, wiens vlees trilt van leven. De subtiliteit van de atmosfeer - een uitvinding van de Venetiaanse School - versterkt nog de indruk van kalmte en sereniteit die uitgaat van het tafereel. Nooit had een Italiaanse schilder voordien de natuur met zoveel liefde en toewijding met zoveel tederheid en echtheid afgebeeld als Giorgione. Het is alsof wij de klanken horen die aan de muziekinstrumenten worden ontlokt en in de zuivere lauwe lucht worden rondgestrooid. De compositie vormt een prachtig geheel, ondanks de uiterste zorg besteed aan de details. Hoe harmonieus is bijvoorbeeld niet het groepje, gevormd door de vier personen op de voorgrond! Is de rode mantel van één der herders als bindend element in de groepje geen prachtvondst van de schilder? (Meesterwerken, 47; Artis Historia, Het Louvre; RDM)
Hoewel het in oude inventarissen altijd een Giorgione is genoemd, is het afwisselend aan Titiaan en aan Domenico Campagnola toegeschreven. Wat de poëtische stemming betreft en het atmosferische clair-obscur, is het geheel in de geest van de kunstenaar geschilderd, die voor zijn hele generatie de weg heeft verlicht.

Slapende Venus, c. 1510, Olieverf op doek, 108,5 x 175 cm, Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden
De hier tentoongestelde Venus heeft Giorgione niet af kunnen maken, hij stierf in 1510. Het schilderij werd voltooid door Titiaan, aan wie dit werk overigens lange tijd is toegeschreven. De Slapende Venus van Giorgione is voor Titiaan een grote bron van inspiratie geweest. Titiaans Venus van Urbino is niet uit het niets ontstaan maar heeft deze introverte Venus-figuur van Giorgione als uitgangpunt genomen. (schilders Titiaan en Giorgione schilderden poëtische landschappen die geheel in harmonie zijn met de figuren die erin voorkomen. Het landschapmet, daarin de verheerlijking van het pastorale leven, fungeerde niet langer alleen als achtergrond van het schilderij, maar kreeg een steeds belangrijkere rol.

Websites: www.kunstkennis.nl


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 854.

Tweets by kunstbus