kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 18-01-2016 voor het laatst bewerkt.

grafische vormgeving

Grafische Vormgeving, ofwel gebruiksgrafiek, is een verzamelbegrip voor grafische producten die voor praktische - vooral commerciële - doeleinden vervaardigd zijn. Voorbeelden van gebruiksgrafiek zijn affiches, boekomslagen en illustraties, postzegels, bankbiljetten en reclamemateriaal.

Gebruiksgrafiek, ook wel grafische vormgeving genoemd, wordt gemaakt door de grafisch ontwerper of vormgever. Het vak grafisch ontwerper omvat o.m. het ontwerpen van letters, bijvoorbeeld voor advertenties en affiches. Ook de typografie valt er onder, d.w.z. het ordenen van tekstgedeeltes, waarbij goede leesbaarheid en overzichtelijkheid een belangrijke rol spelen, de lay-out, het integreren van tekst en beeld. Gebruiksgrafiek zijn ten slotte ook allerlei soorten illustraties zoals grafieken, plattegronden of schema's die de werking van een apparaat kunnen verduidelijken dan wel de vertrektijden van trein en bus aangeven.

Veel grafische vormgevers zijn werkzaam op een reclame- of ontwerpbureau. Sommige grote bedrijven, zoals overheidsinstellingen, uitgeverijen, warenhuizen en grootwinkelbedrijven, beschikken over een eigen ontwerpafdeling.

Functionele versus Esthetische Vormgeving
De grafische vormgeving is gericht op de gebruiker. Haar eerste taak is communicatie, daarna pas verfraaiing. Ten minste, volgens de functionalisten. Zij moet overtuigen en misschien zelfs wel verleiden. Zij heeft dus allereerst een sociaalpolitieke, dan pas een artistiek esthetische functie. Zij moet het gedrag van de kijker, de consument, de lezer zo beïnvloeden dat deze zich iets bewust wordt en zich anders gaat gedragen of zo verleid wordt dat het het product consumeert. Op een subtieler niveau wordt er aan de esthetische ervaring van de recipient geappelleerd, waardoor naast de voor de hand liggende functionele ervaring een tekst zo sterk met de inhoud verbonden kan zijn dat vorm en inhoud elkaar versterken. Het is ook mogelijk dat in de vorm iets wordt medegedeeld dat door het medium zelf niet kan worden uitgedrukt (hoe beschrijf je het zwijgen?) Kortom, grafische vormgeving is erop gericht het gedrag van zijn recipienten te beinvloeden. Functioneel of esthetisch, op het niveau van het bewustzijn of louter op dat van het lichaam.

Historisch overzicht
Het beroep van grafisch ontwerper heeft een fascinerende geschiedenis. De kern van het vak, het overbrengen van informatie, gaat terug tot de tijd dat er voor het eerst afbeeldingen werden gemaakt in de vorm van grottekeningen. Als we ons wat explicieter op het vakgebied richten, komen we uit bij vroege voorbeelden van teksten, al dan niet in combinatie met beeld: op kleitabletten, op papyrus, in steen gehouwen en later in boeken.

De oudste voorbeelden van gebruiksgrafiek dateren uit de 15e eeuw, toen men houtsneden en gravures begon te vervaardigen. Er is een gegraveerd kaartspel (Duits, ca 1445) bewaard gebleven en enkele blokboeken. Voor een blokboek sneed men de illustratie en de bijbehorende tekst per pagina uit hetzelfde houten blok.

In de loop der tijd werd het gebied waarop de gebruiksgrafiek zich bewoog, steeds groter. In de 16e eeuw begon men met het drukken van labels voor verpakkingen; in de 17e eeuw bracht men papiergeld in omloop en verschenen de eerste kranten, terwijl gedrukte visitekaartjes in de 18e eeuw in zwang kwamen.

Een enorme ontwikkeling begon in de 19e eeuw. Nieuwe technische vindingen, zoals de lithografie, waardoor men in grote oplagen in kleur kon drukken, en de mechanische snelpers, die de veel langzamere handpers verving, maakten de productie van gebruiksgrafiek op grote schaal mogelijk. Men ging in toenemende mate verpakte producten verkopen, waarvoor verpakkingen, en later ook folders, prospectussen en reclame speciaal ontworpen werden.

Belangrijk voor de ontwikkeling van de gebruiksgrafiek was ook de snelle opkomst van briefkaarten en prentbriefkaarten na de uitgifte van de eerste postzegels (Engeland, 1840). In de 20e eeuw zette deze ontwikkeling zich verder voort. Er kwamen nog snellere persen en nieuwe methoden voor kleurendruk; voor het zetten van teksten, dat lange tijd met de hand moest gebeuren, werden tegen 1900 eindelijk machines uitgevonden.

Gemeenschapskunst en Gesamtkunstwerk
Op de wereldtentoonstelling van 1851 wordt de behoefte om te breken met allerlei imitaties duidelijk. Aan het eind van de eeuw klinkt de roep om het nieuwe en het jonge steeds luider op en krijgt bovendien het idee van een Gesamtkunstwerk in met name de Brusselse XX en de Wiener Werkstatte vorm en inhoud.

Tot de 19e eeuw interesseerden kunstenaars zich vrijwel alleen voor boekillustraties; daarna kregen ook andere vormen van gebruiksgrafiek hun belangstelling en gingen sommigen zich er zelfs speciaal op toeleggen.

Arts & Crafts
Ook de engelse Arts & Crafts movement en het werk van Morris en Crane doet zich gelden. Arts and Crafts Movement, een beweging die in Engeland bloeide in de tweede helft van de 19de eeuw en zich schrap zette tegen de sociale, morele en artistieke verwarring als gevolg van de Industriële Revolutie. Zie John Ruskin, William Morris, Muckmurdo, Walter Crane, Charles Ashbee.

Art Nouveau
Art Nouveau, Nieuwe Kunst streeft naar een 'versiering' van de samenleving. In Nederland zijn het vooral kunstenaars, architecten en drukkers die zich op deze 'informering' van de samenleving werpen. De Art Nouveau duurde van ca 1890 tot 1910. Zij is het platform geweest van Franse grafische kunstenaars als Jules Chéret en Eugène Grasset. Maar ook Aubrey Beardley, Jan Toorop, Steinlen, Mucha en zelfs Toulouse-Lautrec vullen het rijtje aan. Henri Van de Velde en Georges Lemmen zijn representatief voor wat zich in die jaren in België afspeelde.

Aan het eind van de 19e eeuw zien we de invloed van niet westerse religies en esoterische gemeenschappen zoals de theosofie door werken in de typografie van Toorop, Berlage, De Bazel en Lauweriks. De invloed van de laatste op Theo van Doesburg is expliciet. De relatie tussen geest en materie staat daarbij centraal. Toorops slaolieontwerp is vanuit receptie-esthetisch oogpunt een van de meest expliciete artistieke disciplines die de reactie van de kijker centraal stelt.

typografie
Door ontwikkelingen in de kunstwereld rond 1917 wordt de typografie meegevoerd in een internationalisering die na WOI pas goed tot zijn recht komt in bladen als De Stijl en Wendingen. Bekende Nederlandse grafische ontwerpers van het eerste uur zijn S.H. de Roos (1877-1962) en Piet Zwart (1885-1977).

Het is Dada wat voor Van Doesburg en Vilmos Huszar de benodigde middelen aanreikt. Het Gesamtkunstwerk neemt allerlei vormen aan, maar het is de individualistische Dadaeske invulling van met name Kurt Schwitters die de relatie tussen letter, woord en beeld nieuwe impulsen geeft. Een blad als Mécano ook van Van Doesburg onder pseudoniem van I.K.Bonset is daar een uitdrukking van. De Nieuwe Typografie wordt als stroming gedragen door Schwitters, Moholy Nagy, Piet Zwart en Karl Teige. Schwitters maakt in 1923 samen met de Van Doesburgs een tournee door Nederland. Bonsets klankdichten verbindt Mallarme met Artaud en naoorlogse klankdichtexperimenten. Ook daarbij is de typografie dooslaggevend.

Grafische Vormgeving en Architectuur
H.Th. Wijdeveld is een architect van de Amsterdamse school wiens utopische projecten te vergelijken zijn met die van Ledoux en Max Taut. Hij bouwt letters uit lijnen en blokken en werkt mee met Wendingen.

De betrokkenheid bij cultuur en samenleving is in Nederland altijd groot geweest. Zeker in de jaren twintig wordt het socialisme en een soort Gemeenschapskunst door veel typografen, kunstenaars en architecten nagestreefd. Naast de boektypografen vormt zich dan ook een grotere groep politiek betrokkenen die de grafische vormgeving als uitdrukkingmiddel van Gemeenschapskunst opvat.

Voor WO II werd Grafische Vormgeving vooral door kunstenaars, architecten en typografen bedreven. Aan de wieg van de discipline staan kunstenaars als Jan Toorop, Theo van Hoytema (tekenaar, illustrator en lithograaf), R.N. Roland Holst, de anarchist Chris Lebeau, Van Doesburg, Bart van der Leck en architecten als Berlage, De Bazel en Lauweriks. Bij de laatsten is de aanzet van de designcultuur die nu de (binnen)huisarchitectuur beheerst te vinden. Als kunstnijverheid had grafische vormgeving een meer ambachtelijke status die samenhing met de invloed van de drukkers ( Hendrik Nicolaas Werkman ) en zetters die zelf lettertypen ontwikkelden. Boeken worden aanvankelijk ontworpen als gebouwen. Een constitutieve tegenstelling die tot in de jaren twintig doorwerkt en nog steeds is terug te vinden is die tussen versierende en rationele vormgeving. Grofweg werd de eerste door beeldend kunstenaars, de tweede door architecten geinspireerd.

GV wordt geleidelijk aan steeds meer opgenomen in andere disciplines en neemt zelf disciplines op, vooral de beeldende kunst en de fotografie, terwijl de laatste decennia de computer steeds meer mogelijk maakt. Door de belettering van de openbare ruimte wordt het uiteindelijk driedimensionaal en keert het via een omweg terug tot het medium waarin het aanvankelijk opkwam: de architectuur van de urbane ruimte. Multidisciplinariteit is een van de meest op de voorgrond tredende karakteristieken van de grafische vormgeving. zie Grafische vormgeving
De historie van het beroep van grafisch ontwerper is van recente datum. Het grafisch landschap vindt zijn oorsprong in verschillende beroepsgroepen en het is - en wordt voortdurend - beïnvloed door technische en maatschappelijke ontwikkelingen. In de eerste helft van de 20ste eeuw waren het boekverzorgers en typografen, maar ook architecten en beeldend kunstenaars die zich met uitingen van drukwerk, de kern van het vak, bezig hielden, maar de allround ontwerper zoals wij die nu kennen zien we pas in de twintiger jaren van de vorige eeuw ontstaan.
De ontwikkelingen in het vakgebied zijn altijd sterk verbonden geweest met technische ontwikkelingen, zo ook met de komst van de fotografie. Naast illustratie werd fotografie toen voor het eerst ingezet als beeldend middel ter versterking van tekst waardoor de communicatieve waarde van informatie werd verhoogd. In 1930 werd de afdeling Reclame aan de Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag door Gerard Kiljan en Paul Schuitema opgericht, waar deze nieuwe ontwikkelingen centraal stonden. Zo ontstonden in de jaren 30 de eerste beroepsopleidingen voor het vak in Nederland, op de Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag en op de Nieuwe Kunstschool in Amsterdam.

Na de Tweede Wereldoorlog
Pas na de WOII wordt grafische vormgeving een aparte discipline met een specifieke opleiding. Er is ook voor het eerst sprake van een beroepsgroep die zich zo noemt en er ontstond dan ook een eerste belangenvereniging, de GVN (Grafisch Vormgevers Nederland). Het Nederlandse grafisch ontwerpen kreeg een reputatie door ontwerpers als Wim Crouwel, Ootje Oxenaar, Gert Dumbar, Anthon Beeke en letterspecialisten als Gerrit Noordzij en Gerard Unger.

Doordat men steeds meer waarde ging hechten aan een aantrekkelijk en opvallend uiterlijk van drukwerken, verpakkingen, e.d., werd de gebruiksgrafiek voortdurend belangrijker. Ook lieten bedrijven en instellingen symbolen en naamvignetten ontwerpen, die hun bij het publiek een bepaald gezicht verleenden en gemakkelijk herkenbaar maakten (de zgn. huisstijl).

Vanaf de jaren zestig nam de belangstelling toe voor 'visualisatie', voor plaatjes in plaats van uitvoerige teksten. Dit kwam zowel tot uiting in de uitvoering van leermiddelen, zoals studieboeken, als in de ontwikkeling van de zgn. pictogrammen, woordloze, sterk gestileerde afbeeldingen van een algemeen bekend begrip. Zij worden veel toegepast voor wegwijzers in gebouwen, bij het openbaar vervoer en op gebruiksaanwijzingen. Verkeersborden zijn eigenlijk vroege voorbeelden van pictogrammen.

De bedrijfsstijl vindt onder invloed van de Amerikanisering na WO II ingang en de overheid wordt een van de grootste opdrachtgevers. Hoewel reclame en grafische vormgeving aanvankelijk strikt gescheiden werden, er bestonden tot voor kort twee vakbonden, loopt dit steeds meer in elkaar over.
werk.

De ogen van vele vakgenoten in het buitenland zijn gericht op wat er op dit gebied in ons land gebeurt. Heldere communicatie is in ons land altijd noodzakelijk geweest: veel inwoners op een klein oppervlak vraagt om nauwgezette informatiestromen. De Nederlandse overheid heeft als opdrachtgever een belangrijke rol gespeeld bij de ontwikkeling van het vak. Grafisch ontwerpers hielden zich bezig met drukwerk, en daaruit voortvloeiend ook met ruimtelijke ontwerpopdrachten (tentoonstellingsontwerpen, bewegwijzering, etc.). Het waren zelfstandigen; het verschijnsel bureau, dat in Engeland al langer bestond, ontstond in Nederland halverwege de jaren 60 met de oprichting van Total Design.

Actuele situatie van de discipline
Het terrein waarin een grafisch ontwerper nu werkzaam is, is in de loop der tijden aanmerkelijk interessanter, gevarieerder maar ook complexer geworden. Terwijl het beroep zich oorspronkelijk voornamelijk concentreerde op het vormgeven van gedrukte media, kent de huidige grafische ontwerper een reeks van activiteiten binnen verschillende media en organisatiemodellen.

Allereerst is er in de afgelopen decennia een ingrijpende ontwikkeling geweest op technisch gebied, resulterend in een grotendeels digitale ontwerppraktijk. Voor een grafisch ontwerper betekent dit niet alleen dat hij er een machtig gereedschap, in de vorm van computers bij heeft gekregen, maar ook dat hij een aantal communicatiemiddelen tot zijn beschikking heeft die om nieuwe ideeën en oplossingen vragen en die de mogelijkheden in het vakgebied enorm heeft uitgebreid.
De tweede ontwikkeling die van grote invloed is geweest, is de opkomst van de ’beeldcultuur’ waarbij informatieoverdracht door middel van beeld(en) een prominentere plaats heeft gekregen ten opzichte van het gedrukte woord. Deze ontwikkelingen hebben tot gevolg dat een grafisch ontwerper zich tegenwoordig niet alleen meer bezighoudt met de gedrukte media maar zich heeft ontwikkeld tot een ontwerper/vormgever van informatie in zeer ruime zin. In veel gevallen is de grafisch ontwerper ook de regisseur van de informatieoverdracht: hij bepaalt welke middelen, technieken en media worden ingezet om effectieve communicatie tot stand te brengen. Het werk van de grafisch ontwerper bevindt zich zowel in een digitale, virtuele wereld als in een fysieke omgeving. Ontwerpen voor de digitale omgeving, de interactieve media, is inmiddels een regulier onderdeel van het programma en is van toenemend belang. De enorme verbreding van het toepassingsgebied en de daarvoor benodigde kennis en vaardigheden vraagt een voortdurende aanpassing van het programma van de afstudeerrichting. Om daarbij de kwaliteit en diepgang te handhaven worden keuzes gemaakt en accenten gelegd.
Tenslotte heeft de toenemende internationalisering en globalisering een stempel gedrukt op de huidige beroepspraktijk. Mensen bewegen zich steeds meer en sneller over de hele wereld, en informatie, zowel in tekst als beeld, doet dat nog veel intensiever sinds de komst van satellieten en vooral ook internet.

Tegenwoordig zijn er vele bureaus, waaronder behoorlijk grootschalige met zo’n 70 tot 80 medewerkers. Het karakter van die bureaus is bovendien gevarieerd:
. bureaus die zich breed op grafisch ontwerpen, communicatiestrategieën, huisstijlen, jaarverslagen etc. richten;
. bureaus die zich daarnaast of vooral op interactieve media richten,
. bureaus die behalve grafisch ontwerpen ook productontwerpen of ruimtelijke ontwerpen aanbieden;
. bureaus die zich gespecialiseerd hebben op onderdelen uit het vak zoals bewegwijzering;
. ontwerpafdelingen van grote bedrijven, bijvoorbeeld bij uitgeverijen, kranten en tijdschriften, die functioneren als gespecialiseerde ontwerpbureaus. Kleinere bureaus en middelgrote bureaus hebben vaker een specialistisch aanbod.

Maar nog steeds is een belangrijke groep grafisch ontwerpers werkzaam als zelfstandige. Dit zal ook zo blijven; het karakter van veel grafisch werk (kleine overzichtelijke opdrachten voor een specifieke doelgroep) zal blijven bestaan, ook al is er door de nieuwste technologische ontwikkelingen sprake van een sterkere internationalisering en schaalvergroting.

Websites: www.kabk.nl, Informering van de openbare en publieke ruimte, (www.henkoosterling.nl) en Affiches (www.muscom.nl)


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 1457.