kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 19-01-2016 voor het laatst bewerkt.

Iers-Angelsaksische kunst

Book of Durrow
Boekband van het Book of Durrow, 7de eeuw, Dublin, Trinity College Library
Miniatuur van de evangelist Matteus uit het boek of Durrow, 7de eeuw, Dublin, Trinity College Library
Miniatuur met een Leeuw uit het Book of Durrow, 7de eeuw, Dublin, Trinity College Library

Ierland werd niet geteisterd door de grote volksverhuizingen. Daar ontwikkelde zich een zeer oorspronkelijke middeleeuwse kunst met een zeer opvallende zin voor symmetrie, geometrische thema’s en een afwijzing van realistische vormgeving. Zo ontstond een decoratieve stijl die vooral gebruik maakte van lyrische uitdrukkingsvormen. De resultaten zijn duidelijk picturaal en steunen op doordachte combinaties van ingewikkelde vlechtpatronen met een zeer delicaat kleurenspel.

Gerealiseerd in het klooster van Durrow, dat gesticht werd door monniken van Columbanus. Het book of Durrow is één van de oudst bewaarde Ierse manuscripten en geldt als een meesterwerk van ornamentele composities. Het decoratieve vlechtwerk aan de randen van de miniaturen vertoont talrijke elementen van dierlijke stilering, die men kan beschouwen als typisch noords. De relatieve eenvoud van de ornamentale composities verwijst misschien naar invloed van Koptische manuscripten.

Elke evangelietekst van het Book of Durrow is voorafgegaan door verschillende bladzijden, waarvan de eerste een symbolische voorstelling weergeeft van de betreffende evangelist. De voorstelling staat telkens in het midden van een vlechtkader. De er op volgende bladzijde omvat een volledig abstracte decoratie, daarna is er de eerste bladzijde van de tekst, die begint met een monumentale initiaal. In het hele manuscript zijn de kleurtinten herleid tot drie (een diep groen, oranjeachtig rood en hel bijna goudachtig geel). (Histoire)

Evangeliarium van Echternach, ca. 700, Parijs, Bibliothéque Nationale
Van de beeldvoorstellingen die de monniken in de vroegchristelijke manuscripten vonden, namen de Iers-Angelsaksen gewoonlijk alleen de symbolen van de vier evangelisten over. Deze konden namelijk zonder veel moeite in hun ornamentele idioom worden overgebracht. Ons imponeert het meesterlijke evenwicht tussen de vorm van de afbeelding en de geometrische omlijsting waarin ze is aangebracht. (Janson 248-249)

Tekst: Incipit evangelium secundum marcum iehsu christi filii domini. Sicut scriptum est in prophetam. Ecce ... angelum meum ante faciem... Het gaat hier om het begin van het Marcusevangelie

Book of Kells
Book of Kells, rechts initiaal van f° 29, ca. 700, 35x27, Dublin, Trinity College Library
Book of Kells, miniatuur met Maria en kind (f° 7v°), ca. 700, 35x27, Dublin, Trinity College Library
Book of Kells, miniatuur met afbeelding van Christus (f° 32v°), ca. 700, 35x27, Dublin, Trinity College Library
Book of Kells, miniatuur met het achtcirkelskruis (Mattheusevangelie) (f° 33r°), ca. 700, 35x27, Dublin, Trinity College Library
Book of Kells, initiaal met de geboorte van Christus (Mattheusevangelie) (f° 34r°), ca. 700, 35x27, Dublin, Trinity College Library
Book of Kells, genealogie van Christus (Lucasevangelie) (f° 200r°), ca. 700, 35x27, Dublin, Trinity College Library
Book of Kells, de verleiding van Christus (Lucasevangelie) (f° 202v°), ca. 700, 35x27, Dublin, Trinity College Library
Book of Kells, miniatuur met de afbeelding van de vier evangelisten, ca. 700, 35x27, Dublin, Trinity College Library
Het Book of Kells is wellicht in het klooster van Iona geïllumineerd. Men beschouwt dit boek omwille van zijn techniek en zijn plastische kracht als het meest volmaakte voorbeeld van de Ierse kunst. Eigenlijk is het één van de kostbaarste boeken uit de hele kunstgeschiedenis.

Een van de belangrijkste bronnen waaruit de Iers-Angelsaksische boekbeschildering geput heeft, is de inheemse Laatkeltische ornamentiek met haar spiraal- en vlechtmotieven. Er komen daarbij naast elkaar motieven van verschillende afkomst voor. De kleuren zijn - zoals in de meeste producten van deze kunst - beperkt tot gebroken rood, lichtgroen en lichtgeel, alsmede zwartbruin. Evenals in het Evangeliarium van Lindisfarne worden hier tussen de abstracte motieven menselijke figuren ingelast. Grote initialen (telkens met een overdadige fantasie gemaakt en met subtiel ertussen verwerkte figuratieve scènes) wisselen af met miniaturen die een gehele bladzijde beslaan, zuiver als versiering zijn bedoeld en misschien een verborgen betekenis hadden af evangelisten voorstellen. Men zou hier zelfs door de quasi overdrijving bijna van maniërisme kunnen spreken. Het werk werd over verscheidene kunstenaars verdeeld. Soortgelijke, groots opgezette werken zijn ook bewaard gebleven in het evangeliarium van Lindisfarne en dat van Echternach. (KIB opkomst 51; Histoire)

De profeet Esra (uit de Codex Amiatinus I, f° 5 r°), ca. 700, Iers werk, Firenze, Bibliotheca Laurenziana
Als een volkomen verrassing komt tegen het einde van de 7de eeuw in de Iers-Angelsaksische kloosters een grootse boekenkunst tot leven. Van verscheidene reizen naar Rome bracht de abt Benedictus, bisschop van Yarrow en Wearmouth, behalve relikwieën en gewaden, vooral boeken mee, waarvan een groot aantal afkomstig was uit de bibliotheek van Cassiodorus. Een van de daarvan vervaardigde afschriften is bewaard gebleven in de Codex Amiatinus, die hij de paus ten geschenke had willen geven en die na de dood van Benedictus naar Italië is gegaan. (KIB opkomst 49)

Het hof van Theodorik te Ravenna vormde een belangrijke schakel in het doorgeven het antieke cultuurpatrimonium. Cassiodorus volgt er in 523 Boëthius op als Magister Officiorum, de hoogste functie in het land. Na 550 trok hij zich terug op het familielandgoed bij Squillace in Calabrië en stichtte er een klooster, het monasterium Vivariense, later Vivarium genoemd.

In zijn Institutiones legt Cassiodorus bewust de verbinding tussen kloosterling-zijn en studie en het kopiëren van boeken. Een van de bijbels, gekopieerd in Vivarium, de Codex Grandior van Cassiodorus, heeft ongetwijfeld model gestaan voor de illustraties van deze codex Amiatinus.

Deze codex, rond 700 vervaardigd in het dubbelklooster Jarrow-Wearmouth op de noord-oostkust van Engeland werd sinds het einde der 9de of begin der 10de eeuw bewaard in de abdij San Salvatore di Monte Amiato, bij Siena (vandaar zijn huidige benaming!).

Deze miniatuur stelt de profeet Esra voor als Byzantijns evangelist, schrijvend in een codex die hij op de knieën houdt en aldus onmiddellijk verwijzend naar de kopieerarbeid van Cassiodorus zelf. (BRT)

De evangelist Lucas (uit het Evangeliarium van Cadmug), begin 8ste eeuw, breedte 10, hoogte 13, Fulda, Hessische Landesbibliothek, Cod. Bonif. 3, in bruikleen afgestaan door het domkapittel

In de vroege middeleeuwen, tussen 550 en 750, speelden Ierland en Engeland een essentiële rol bij het behoud van de Latijnse cultuur en literatuur, denken wij slechts aan de Ierse heiligen Columbanus, Aldhelm en Beda. De stichting van het klooster Luxueil in Bourgondië was het werk van Columbanus, en van daaruit werden dan andere belangrijke kloosters gesticht zoals Bobbio in Noord-Italië en Corbie in Frankrijk.

Dit evangeliarium in zakformaat hoorde toe aan de heilige Bonifatius en werd geschreven door de Ierse monnik Cadmug. Het boekje ligt hier opengeslagen bij het begin van het Lucasevangelie. Links staat de evangelist afgebeeld. (BRT)

De zo abrupt binnen het bereik van de Iers-Angelsaksische monniken gebrachte uitbeeldingsvormen van de antieken vonden navolging in de eenvoudige vormelijke voorstellingen van mensen. Een prachtig voorbeeld daarvan is bewaard gebleven in het Cadmugevangeliarium, afkomstig uit het bezit van de beroemde, later heilige verklaarde Bonifatius. Door het optreden van de Ierse missionarissen in Duitsland en de Nederlanden vond deze kunst ook ingang in de kloosters op het vasteland, vooral Trier en Echternach. (KIB opkomst 49)

Evangeliarium van Lindisfarne, ca. 700, 34x25, Londen, British Museum
Geïllumineerd in het klooster van Lindisfarne in Northumbria. Het bevat o.m. vier bladen met de voorstelling van de evangelisten, die hier zeer elegant zijn weergegeven en dus wellicht geïnspireerd zijn op zeer oude Italiaanse Benedictijnse manuscripten. Ze vormen een voorsmaakje van de beste Engelse miniaturen.

Keltische en Germaanse elementen worden gecombineerd. De kunstenaar is te werk gegaan met de precisie van een juweelbewerker en heeft in de vakken van zijn meetkundige raamwerk een bijna extreem intens vervlochten ornament aangebracht De abstracte decoraties zijn van een dusdanige complexiteit dat het bijna onmogelijk lijkt om orde te scheppen in de verwarring van gekleurde lijnen die uitlopen in koppen van vogels of fantastische wezens en zich vermengen in een massa meanders met een bovenmatige vloeibaarheid. De kleur is hier reeds veel rijker dan in het Book of Durrow: blauw, purper, rose en mauve. Men onderscheidt hier reeds 45 tonaliteiten. Het dierenrijk dat zich in dit manuscript aandient houdt het midden tussen viervoeters en vogels die verstoppertje spelen in een onuitputtelijk labyrint van optische illusies, die ons binnenleiden in een delirium van abstracte vormen. (Janson 248; Histoire)

Begin van het Mattheusevangelie, met de geslachtslijst van Jezus Christus. (dhk)


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 185.