kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 06-02-2011 voor het laatst bewerkt.

Jacopo da Pontormo

Florentijns maniëristisch schilder en tekenaar uit de 16e eeuw, geboren 24/25 mei 1494 in Toscane te Pontorme bij Empoli - overleden 1/2 januari 1557 Florence ).

Uit reactie tegen zijn leermeester Andrea del Sarto kwam hij tot een koortsachtige ontwikkeling. Geleidelijk maar meedogenloos doorbrak hij de klassieke tradities en werd een van de belangrijkste schilders van het maniërisme. Hij schilderde zeer langgerekte figuren in kleingeplooide gewaden. In lichte pastelkleuren schilderde hij fresco’s, waarvan hij de perspectiefwerking verwaarloosde. Hij onderbrak de logische lijn van de compositie van een werk, om deze dan toch weer op te nemen. Hierdoor ontstond het effect van zwevende mensen (Kruisafneming, 1525-1528), in een onwerkelijk aandoende ruimte. Pontormo schilderde ook niet-bijbelse onderwerpen.

Zijn vroege werk werd beïnvloed door (met name de prenten van) Dürer en Lucas van Leyden. Zijn hoofdwerk is de Kruisafneming van Christus (Altaarstuk in de Santa Felicità, Firenze, 1526-1528). Door zijn reis naar Rome onderging hij na 1530 vooral de invloed van Michelangelo. Hij is de laatste vertegenwoordiger van de Florentijnse renaissance, een zonderling, begaafd kunstenaar met meer initiatief dan persoonlijk talent, hoewel hij een bijzonder vaardig tekenaar is geweest, vooral van paarden.

Leerling van Andrea del Sarto. Uit reactie tegen zijn leermeester kwam hij tot een koortsachtige ontwikkeling. Geleidelijk maar meedogenloos doorbrak hij de klassieke tradities en werd een van de belangrijkste schilders van het maniërisme. Hij schilderde zeer langgerekte figuren in kleingeplooide gewaden. In lichte pastelkleuren schilderde hij fresco’s, waarvan hij de perspectiefwerking verwaarloosde. Hij onderbrak de logische lijn van de compositie van een werk, om deze dan toch weer op te nemen. Hierdoor ontstond het effect van zwevende mensen (Kruisafneming, 1525-1528), in een onwerkelijk aandoende ruimte. Pontormo schilderde ook niet-bijbelse onderwerpen. Door zijn reis naar Rome onderging hij na 1530 vooral de invloed van Michelangelo. Hij is de laatste vertegenwoordiger van de Florentijnse renaissance, een zonderling, begaafd kunstenaar met meer initiatief dan persoonlijk talent, hoewel hij een bijzonder vaardig tekenaar is geweest, vooral van paarden. (Summa)

Hij wordt beschouwd als een exponent van het Maniërisme en leerde bij Andrea del Sarto en Leonardo da Vinci. Zijn vroege werk werd beïnvloed door (met name de prenten van) Dürer en Lucas van Leyden. Rond 1530 beïnvloed door Michelangelo. Zijn Maniërisme bestaat uit het gebruik van felle kleuren en vrijwel weglaten van schaduw. (Portret 178)

Vasari beschreef Pontormo als een teruggetrokken schilder, met een excentrieke levensstijl en een trage manier van werken. Zijn eigen dagboek, dat zijn leven beschrijft in de jaren 1554-1556, onthult een karakter met neurotische en geheimzinnige trekjes.

Werken
Il Pontormo heeft Florence nooit langdurig verlaten, en daarom bevinden zijn belangrijkste werken zich nog altijd in en om die stad. Meest bekend zijn zijn decoraties in de Capella Capponi van de Santa Felicità, niet ver van de Ponte Vecchio: een Kruisafname in bijzonder hel cangiante, een fresco met de Annunciatie en vier lunetten met evangelistenhoofden. Verder bevinden zich werken van de meester in het voorhof van de Santissima Annunziata, het Certosa del Galluzzo (hoewel beiden ernstig vervallen), de grote kunstcollecties van de stad Florence, de Uffizi en het Palazzo Pitti en het kleine kerkje van San Michele in Carmignano. Die laatste bevat een Annunciatie, in dezelfde kleuren als de Capponi-Kruisafname, die velen Pontormo's beste, meest evenwichtige werk noemen.

Biografie
Pontormo werd als Jacopo (de') Carucci geboren in het dorpje Pontorme (nu Empoli) in de buurt van Florence. Volgens Giorgio Vasari's 'Leven van Pontormo', de belangrijkste bron van informatie over zijn leven, kwam hij al vroeg door het sterven van diverse familieleden onder voogdij van de Florentijnse staat te staan. Bij zijn aankomst in Florence rond 1507, stond hij bekend als Pontormo, naar zijn geboorteplaats.

De jonge Jacopo, zoon van een schilder, ging in de leer bij onder andere Mariotto Albertinelli. Volgens Vasari werd hij opgeleid door Leonardo da Vinci in 1508 en door Piero di Cosimo rond 1510. In 1512 was hij assistent van Andrea del Sarto en schilderde hij zijn eerste overgebleven werk, de Heilige Catharina van Alexandrië. In zijn eerste fresco's volgt hij de stijl van Fra Bartelommeo en del Sarto, zoals te zien is in het fresco van Maria met Kind in de Santissima Annunziata.

Met de jaren zou hij uitgroeien tot, zoals het in zijn eigen tijd gezien werd, een van de belangrijkste schilders van Florence.

Zijn eerste belangrijke werk schilderde hij in de jaren 1514-1516 in de vorm van een deel van de fresco-cyclus in de kruisgang van de SS Annunziata in Florence (De Beproeving van Maria).

Gedurende 1522-1525 schiep hij in de kruisgang van de Certosa del Galuzzo een serie fresco's met voorstellingen van de lijdensweg van Christus, waartoe Dürers houtsneden hem inspireerden.

Het hoogtepunt van Pontomo's religieuze werk wordt gevormd door het altaarstuk met de Kruisafneming van Christus voor de kerk van S. Felicità in Florence (omstreeks 1525/1528).

Zijn wereldlijke werken kwamen merendeels tot stand voor leden van de familie De Medici, die met name na 1531 zijn zo goed als enige opdrachtgevers weren. Te noemen zijn de decoratie van de grote zaal van de Villa Imperiale in Poggio a Caiano bij Florence (1521, samen met Andrea del Sarto en Francesco Franciabigio), de niet meer bestaande fresco's in de Villa Castello (1536/1537), verder het na diens dood geschilderde portret van Cosimo de' Medici de Oudere (ca. 1518) en de portretten van Alessandro de' Medici en Hertog Cosimo I.

Kruisafneming, 1525-1528, paneel, 313x192, Firenze, Chiesa della Santa Felicità, Cappella Capponi
Zijn positie als een van de voornaamste vertegenwoordigers van het Florentijnse maniërisme komt vooral tot uiting in zijn Kruisafneming. De karakteristieken van zijn stijl zijn daarin geconcentreerd en in hun uiterste vorm aanwezig. De compositie wordt gekenmerkt door een gecompliceerd samengestelde en monumentaal opgebouwde groep van onderling verbonden figuren. De individuele, sterk verlengd uitgebeelde gedaanten zijn ten dele verdraaid weergegeven en lijken in de niet duidelijk gedefinieerde ruimte labiele, zwevende posities in te nemen. De onwerkelijkheid van deze, ook in zijn geheel ogenschijnlijke gewichtloze groep wordt nog versterkt door het lichtende, bijna felle krleurgebruik en de uiterst tere wijze van schilderen.

Tot dan toe waren dergelijke uitzonderlijke scherp begrensde leuren in overeenkomstige krachtige contrasten alleen toegepast door Michelangelo in zijn fresco's in de Sixtijnse Kapel in Rome. Deze stijlkenmerken zijn ook terug te vinden bij niet in een groep geplaatste figuren, zoals bij de Maria van de Verkondiging in de Capella Capponi in de S. Felicità in Florence. In de kapel schilderde hij ook een opmerkelijk fresco van de “Annunciatie”. De kruisafneming behoort tot de eigenzinnigste werken van Pontormo. Het is vroeg-maniëristisch. Pontormo had maar één god, Michelangelo, maar zijn melancholische geest die zo leek op die van zijn idool, kon zijn liefde niet voluit tonen en zocht steeds naar uitingen van jaloezie en zelfs van wedijver. Nog een factor verhevigde zijn innerlijke strijd: omstreeks 1515 kregen de houtsneden en etsen van Lucas van Leyden en Albrecht Dürer bekendheid in Firenze, en die hadden op Pontormo een beslissende - volgens Vasari een rampzalige - invloed. De afwijkende vorm ervan - deels een erfenis van de gotiek, deels een merkwaardige poging de renaissance tegemoet te komen - was voor Pontormo even onweerstaanbaar als de vrijzinnige geest die eruit sprak. En deze vorm en geest, al waren zij strijdig met de opvattingen van Michelangelo, hadden een nieuwe scheppende invloed op Pontormo.

Op zijn Kruisafneming kronkelen in een ovaal zijn vormen onverdraaglijk langzaam; het schilderij doet meer denken aan de bibliotheektrap van Michelangelo dan aan zijn Laatste Oordeel. Ruimte, beweging, vorm, kleur - niets is reëel; alles maakt uitsluitend deel uit van de gevoelswereld. Het uitgedrukte gevoel is niet christelijk, niet universeel, maar schrijnend en pijnlijk persoonlijk en het zou heel goed kunnen dat de zwaarmoedige vierendertig jaar oude Pontormo zichzelf heeft willen schilderen in de oude man die bovenaan rechts meelijwekkend - niet medelijdend - toeziet. (KIB ren 102-103)

Uit de vele houdingen en bewegingen is niet af te leiden hoe het voorval verder zal evolueren. Aangezien er geen landschappelijke of architecturale elementen te zien zijn, is niet duidelijk waar de schilder de geschiedenis heeft willen plaatsen. Het is zelfs amper af te leiden of we met een kruisafname of een graflegging te maken hebben. Alle logische elementen zoals een klassiek georiënteerde opbouw, is verlaten ten behoeve van meer gevoelens. (Florence 434)

De compositie is extravagant en zonder voorgaande: een kluwen van figuren en draperingen wentelt rond de jongeman op de voorgrond en culmineert boven in de twee zacht vooroverleunende figuren. Deze gecompliceerde vormevolutie is opgebouwd in een piramide, wat elke mogelijkheid tot een rationeel begrip of een identificatie van de plans. De complexiteit van de compositie gaat samen met een opvallende en wellicht gewilde dubbelzinnigheid in de voorstelling van het onderwerp, dat men kan interpreteren als iets tussenin het thema van de Graflegging en dat van de Pietà (Bewening van Christus). Het schilderij lijkt het moment voor te stellen waarop het lichaam van Christus, dat van het kruis is gehaald, net weggenomen is van de schoot van Maria. Deze is zichtbaar verdrietig en ze staat misschien zelfs op het punt te bezwijmen. Ze kijkt verlangend naar haar Zoon en beweegt met haar rechterarm in zijn richting. Centraal in het schilderij is het moment van de scheiding versterkt door het subtiele contact van Maria’s benen met die van Christus. Het lichaam van de Christusfiguur is een overduidelijke reminiscentie naar Michelangelo’s Pietà van het Vaticaan (1498).

Een intens spiritueel medeleven bepaalt elke expressie en houding van de figuren, zelfs die van de vrouw die met haar rug naar de kijker staat, misschien Maria Magdalena, die haar angstige psychologische toestand uitdrukt door vol medeleven naar het wegglijdende lichaam van Maria te reiken. Sommige kenners hebben de twee jonge figuren die het dode lichaam dragen geïnterpreteerd als engelen die Christus weghalen uit de hoofdgroep om hem in de armen van zijn Vader over te brengen. De algemene beweging van het werk is in elk geval een opgaande en is gerealiseerd door de etherische kwaliteit van de gewichtloze figuren en hun traag bijna dansende ritme. De twee veronderstelde engelachtige verschijningen schijnen bovendien geen problemen te hebben met het gewicht van de dode, terwijl de figuur beneden onderaan in een opstaande beweging lijkt te zijn. Het geheel baadt in een harmonie van zeer verfijnde tonen van roze, blauw en groen. De transparante schaduwen neutraliseren de kleuren niet.

De man rechtsop de achtergrond, met mantel en vreemde hoed, is mogelijks een zelfportret van de kunstenaar. Hij kijkt werkelijk uit het schilderij naar buiten en doet net alsof hij de picturale ruimte wil verlaten. (wga)

Portret van een dame in rode jurk, 1532-33, olieverf op paneel, 89x70, Frankfurt, Städtisches Kunstinstitut
Het portret van Pontormo is maniëristisch. Het lijkt niet geschilderd, maar gegoten uit een of ander geëmailleerd metaal en alles heeft dezelfde koude glans - het haar, het vlees, de stoffen, juwelen, boeken en meubelen. Hoe meesterlijk ook, de kleuren zijn even koud als het vlees van de jonge vrouw en haar starre blik.
Pontormo heeft een hofportret gemaakt, maar het is geschilderd door een moeilijk, eenzelvig man, die volgens zijn eigen woorden, walgde van het leven. Zijn portretten zijn niet gevoelloos, zoals het bijna abstracte van Laura Battiferri, de dichteres; zij ademen de onverbiddelijkheid van het verzet tegen alle gruwelen en de beruchte misdaden van het hof van de Medici's die voortdurende Jacobijnse uitbarstingen van moorden en orgiën uitlokten. (KIB ren 98)
De voorname dame die majesteitelijk rechtop zit en de toeschouwer half afwezig aankijkt, draagt een cadmiumrode jurk, waarvan het schaduwarme, homogene kleurvlak afsteekt tegen het olijfgroen van de mouwen. Het hondje op haar schoot is een symbool van huwelijkstrouw. De rozenkrans symboliseert haar vroomheid. (portret 26)

Vanaf 1540 kwam naar zijn ontwerp een serie wandtapijten tot stand met voorstellingen uit het leven van Josef.

Moderne referenties
Traditioneel wordt Pontormo onder de eerste generatie maniëristen geschaard; de navolgers van Michelangelo en Rafaël die voortborduurden op hun vindingen. De term maniërisme veronderstelt echter slaafs kopiëren, en dat is hier zeker niet het geval. In veel werken is sprake van een hoogst originele iconografie en opzet, psychologisch doordacht en geraffineerd. Ook heeft Vasari's biografie, en de slechte interpretatie daarvan, niet bijgedragen tot een evenwichtig beeld van Pontormo. Hij is in het verleden vaak neergezet als een neurotische geesteszieke man, zoals ook met El Greco gebeurde. Sinds de jaren 60, en in het bijzonder het baanbrekende werk van kunsthistoricus John Shearman, is er een meer realistische kijk op schilders als Pontormo. Hun maniëristische vormen worden niet langer als uitingen van gekte of zelfexpressie verklaard, maar als belichaming van een bepaald schoonheidsideaal, gratie en lichtheid.

Sinds zijn 'herontdekking' aan het begin van de vorige eeuw is Pontormo uiterst populair geweest bij andere kunstenaars. Zo is bekend dat de cineast Pier Paolo Pasolini een groot bewonderaar was van Pontormo's werk. De video-kunstenaar Bill Viola maakte voor de Biënnale van Venetië een installatie getiteld 'The Greeting' die voortborduurt op Pontormo's Visitatie uit Carmignano.

In 2003 is door de Italiaanse regisseur Giovanni Fago een film over Pontormo gemaakt met Joe Mantegna in de hoofdrol. De film "Pontormo" met de ondertitel "un amore eretico", geeft een geromantiseerd beeld van Pontormo's werk aan zijn laatste opdracht, de verloren gegane fresco's in de San Lorenzo.

Ook componeerde de jonge Nederlandse componist Niels Berentsen (geb. 1987) een kameropera over de schilder Pontormo.


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Jacopo_da_Pontormo
Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 58.