kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 06-05-2008 voor het laatst bewerkt.

Jan Asselijn

Nederlandse schilder van Franse afkomst, omstreeks 1610 geboren in Diemen of Diep - overleden 28 september 1652 te Amsterdam.

Samen met Jan Both en Jan Baptist Weenix was Asselijn, ook bekend onder de naam Asselyn, een van de belangrijkste Nederlandse Italianisanten. Vooral het werk van Jan Both, Pieter van Laer en Claude Lorrain zijn erg belangrijk geweest voor zijn ontwikkeling. Asselijn introduceerde de door Claude Lorrain geïnspireerde lichte manier in de Nederlandse landschapschilderkunst.
De landschappen van Jan Asselijn zijn vooral geïnspireerd op Italiaanse landschappen, met motieven van de Campagna en de omgeving van Rome. De ruïnes en pastorale genretaferelen hebben een opvallende clair-obscur en treffen de verschijnselen van de lichtreflectie op uitmuntende wijze.

Biografie
Jan Asselijn verhuisde in 1621 van zijn geboorteplaats Dieppe naar Amsterdam.
Hij kreeg zijn eerste onderricht van de Haarlemmer Esaias van de Velde, wiens invloed in zijn vroege werken nog merkbaar is.

Vanaf 1635 verbleef hij gedurende ongeveer zeven jaar in Rome, waar hij deel uitmaakte van de zogenaamde 'schilderbent', een groep Noordeuropese kunstenaars. Asselijns bijnaam luidde toentertijd 'Krabbetje' of 'Crabbethe', vanwege zijn kreupele rechterhand.

Asselijn schilderde vooral landschappen met ruïnes, herders en dieren, panorama's, zeehavens en riviergezichten. Na zijn terugkeer in Nederland in de jaren '40 bleef Asselijn italianiserende doeken schilderen. Daarnaast kwamen voortaan ook Hollandse onderwerpen aan bod, maar altijd met het Italiaanse, gouden licht.

In 1647 vestigde hij zich in Amsterdam. In Nederland schilderde Jan Asselijn vooral dierportretten en landschappen.

Websites: Inkt en krijt op papier/Penseel in grijs, ondertekening in zwart krijt of grafiet, 19,9 x 31,4 cm
De Ponte Rotto was een geliefd motief bij de Italianisanten, de noordelijke kunstenaars die in Rome werkten. De Nederlandse kunstenaar Jan Asselijn tekende en schilderde de brug verschillende keren, zowel tijdens zijn verblijf in Rome in de jaren 1630 en '40 als na zijn terugkeer in Amsterdam. Het oudste gedeelte van het bouwwerk dateerde uit de tweede eeuw voor Christus, toen de brug Pons Aemilius heette. In 1575 was de brug nog opgeknapt, maar tijdens een overstroming in 1598 stortte het gevaarte in en nadien takelde de brug steeds verder af. Tegenwoordig staat midden in de Tiber alleen nog een boog overeind.
Asselijn gaf de brug en de omringende gebouwen nauwkeurig weer in zwart krijt. Met penseel en inkt bracht hij de schaduwpartijen aan. Hij bestudeerde zorgvuldig de structuur van de gebouwen in de wijk Trastevere, aan de overzijde van de Tiber.
In de verte is de Ponte Cestio te zien, die vlakbij het Tiber-eiland ligt. Dit doorkijkje langs de Ponte Rotto maakte de tekening ruimtelijk.
Ook kunstenaar Herman van Swanevelt tekende in Rome veel in de open lucht. Vaak stond op deze tekeningen een antieke ruïne in het landschap centraal. Hier schetste Van Swanevelt de Porta Pinciana, in de straat die nu Via Vittorio Veneto heet. De poort dateert uit de 6de eeuw.
Van Swanevelt werkte in tegenstelling tot Asselijn, die veel preciezer te werk ging, met brede penseelstreken en snelle penlijnen. Hij legde zo het accent op het contrast tussen de schaduwvlakken en de zonverlichte delen van de gebouwen.

Ruïne aan het water in Italië, ca. 1620-52, Olieverf op paneel, 54,4 x 48 cm
Een vervallen toren domineert deze zuidelijke haven. Aan de voet van de met onkruid overwoekerde bouwval zit een groepje oosterse kooplieden met slaven. Het felle zonlicht en de architectuur doen vermoeden dat het een haven ergens in Zuid-Italië is. Dit kustgezicht werd geschilderd door Jan Asselijn in de eerste helft van de 17de eeuw.
De meeste van Asselijns zuidelijke landschappen en havengezichten zijn 'gefantaseerd': hij stelde ze samen uit schetsen die hij maakte op verschillende plaatsen in Italië. Zo kan hij heel goed de ruïne op de ene plaats, en de monumentale fontein op de voorgrond ergens anders gezien hebben.
Jan Asselijn is bekend geworden om zijn Italianiserende landschappen. Daarnaast schilderde hij ook Hollandse scènes en exotische havengezichten. 'Ruïne aan het water in Italië' laat zo'n fantasie-haven zien, met oosterse kooplieden, geketende slaven en elegante burgers. Asselijn heeft meer van dergelijke havens geschilderd. Het thema was zeer geliefd bij Nederlandse schilders in Italië.

Olieverf op doek, 144 x 171 cm
Een meer dan levensgrote zwaan verheft zich met dreigend uitgespreide vleugels. Fel krijsend verdedigt hij zijn nest tegen het naderend onheil: de hond die van links aan komt zwemmen. De hond lijkt het op de eieren in het nest gemunt te hebben. De beweging van de zwaan is heel hevig; z'n veertjes vliegen in 't rond. De schilder Jan Asselijn gaf dit spektakel heel overtuigend weer, precies zoals een zwaan plotseling woedend op kan vliegen. Door het lage standpunt laat hij de enorme zwaan hoog boven de omgeving uittorenen. Dit maakt de scène extra indrukwekkend.
De dramatiek van het schilderij wordt nog benadrukt door de belichting: de zwaan is weergegeven in tegenlicht. Daardoor blijft een groot deel van de vleugels in schaduw gehuld, wat de dreigende kracht versterkt. Ook het prachtige verenkleed van de zwaan - transparant aan de uiteinden - komt op deze manier goed tot zijn recht. Strijklicht accentueert de contouren van het gespannen vogellijf. Asselijn moet de zwaan goed geobserveerd hebben. Het subtiele verenkleed, de natte zwemvliezen en de zwanenpoep op de grond maken het beest bedrieglijk echt.
Andere delen van het schilderij zijn minder realistisch weergegeven: de donkergele wolk hangt erg laag en de eieren zijn nogal plat. Ook de hond is niet zo nauwkeurig uitgewerkt, terwijl hij - als aanvaller van de zwaan - toch een belangrijke rol speelt. De zwarte hond wordt in deze scène wel gezien als het kwaad, dat de onschuld (verbeeld door de witte zwaan) belaagt. Of de schilder dit zo bedoeld heeft is niet zeker. Latere eigenaars zagen die symboliek echter wel. Zij voegden opschriften toe: 'de vijand van de staat' bij de hond, 'de raadpensionaris' bij de zwaan en 'Holland' bij de bedreigde eieren. De teksten verwijzen naar raadpensionaris Johan de Witt, die Holland verdedigde tegen de vijand, Engeland.
Wanneer en door wie de opschriften zijn aangebracht is onduidelijk. Zeker is wel, dat het niet de schilder zelf was. Asselijn overleed in 1652, een jaar voordat De Witt raadpensionaris werd. De Witt werd vaker geassocieerd met een zwaan. Dat kwam niet alleen door de witte kleur van de veren, maar ook door de vogel zelf. De zwaan was het familiesymbool van de familie De Witt. Als raadpensionaris behartigde De Witt vooral het belang van Holland. Hierdoor raakte hij in conflict met Engeland. Degene die de teksten aan heeft gebracht zal deze benarde positie van De Witt voor ogen hebben gehad toen hij dit kunstwerk zag.
Om een bepaalde kleur verf te maken, kon een schilder diverse pigmenten gebruiken, die vaak nogal verschilden in prijs en kwaliteit. Soms gebruikte een schilder om de kosten te drukken een minder mooi, maar relatief goedkoop pigment in combinatie met een mooie maar wel dure kleurstof. Jan Asselijn deed dit ook. Hij schilderde alleen de lucht direct achter de zwaan met het dure azuriet. Door het fraaie diepe blauw lijkt de zwaan nog sterker los te komen van zijn achtergrond. De rest van de lucht werd gekleurd met het goedkope smalt, vermengd met loodwit. Dit stuk is nu verkleurd en wat grijzer geworden.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 67.