kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Jan van Scorel

Jan van Scorel (1495-1562)

Nederlands schilder, de belangrijkste uit de 16e eeuw.

Naamsvarianten Schoorel, Schoorl, Schoreel, Schorel, Scoreel, Scorelius, Scorellius,

De kunstenaars-biograaf Karel van Mander noemde hem in zijn 'Schilderboeck' van 1604: 'den Lanteern-drager en Straetmaker onser Consten'. Ondanks dat zijn werk als geestelijke op de eerste plaats kwam, was Van Scorel als kunstenaar zeer productief; hij schilderde hoofdzakelijk portretten en werken met religieuze voorstellingen.

Hij werd geboren op 1 augustus 1495 in Schoorl, een dorp vlakbij Alkmaar, als zoon van een pastoor; met het celibaat nam men het toen niet zo nauw. Jan ging in Alkmaar naar de Latijnse school tot 1510, waarschijnlijk het jaar waarin zijn vader overleed. In Alkmaar was hij een leerling van Cornelis Buys de Oude ( Cornelis Ruys ).

Haarlem 1517 - 1518
Hij ging in de leer bij de Haarlemse schilder Cornelis Willemsz.

Amsterdam
In 1512 vertrok hij naar Amsterdam. Daar werkte hij in opleiding bij Jacob Cornelisz. van Oostsanen.

Utrecht
Hij vestigd zich in Utrecht, waar hij enige tijd bij Jan Gossaert (ca 1478-ca 1533) werkte. Gossaert had in 1508 Italië bezocht en zijn werk bevatte den ook veel aan de Italiaanse Renaissance en de klassieke Oudheid ontleende elementen.

Reis naar Italië 1518 - 1522
Tussen 1518 en 1520 ondernam ook Van Scorel de reis naar het zuiden. Via Neurenberg waar hij, volgens het 'Schilderboeck' van Karel van Mander (1548-1606), het atelier van Dürer bezocht heeft, trok hij naar Karinthië (Oostenrijk) en schilderde daar voor de familie Frangipani een groot drieluik, dat de 'Heilige maagschap' (Christus met naaste familieleden) voorstelde (1519, S. Martin, Obervellach). Dit werk sloot nog volledig aan bij de noordelijke schilderstraditie en is het vroegst gedateerde werk van hem tot.

In 1520 kwam Van Scorel in Venetië aan. Daar raakte hij onder de indruk van het werk van Palma Vecchio en Giorgione.

Vervolgens trok Van Scorel naar Venetië en sloot zich daar aan bij een pelgrimstocht naar Jeruzalem dat hij in 1520/21 bereikte, waarvan het stadsgezicht terug te herkennen is in de Lockhorsttriptiek (1527-28), die hij na zijn terugkeer naar de Nederlanden in Haarlem vervaardigde.

In 1521 was hij weer in Italië.

Rome 1522 - 1524
Enige maanden later ging hij naar Rome, waar hij door de uit Utrecht afkomstige paus (H)Adrianus VI(Adriaen Florisz. Boeyens) werd aangesteld als opvolger van Raffaël als conservator van de pauselijke kunstcollectie in het Belvedere (1523). Jan van Scorel was een van de eerste Noord-Nederlandse schilders die Italië bezocht. Na de mysterieuze dood van de paus op 14 september 1523 keerde Scorel naar Nederland terug, waar hij zich in Utrecht vestigde.

Utrecht 1524 - 1528
Na terugkeer in Nederland in 1524 vestigde hij zich als geestelijke in Utrecht. Hij schilderde er en verwierf (kocht) zich de kerkelijke functie van vicaris en later kanunnik.

De renaissancestijl naar het noorden
Dankzij zijn verblijf in Italië en zijn kennismaking met het werk van Michelangelo en Rafael speelde hij een baanbrekende rol in de introductie van de Renaissance in Nederland. Zijn in Italië opgedane indrukken verwerkte hij tot een eigen stijl, waarbij de Italiaanse invloed vooral in de compositie naar voren kwam, terwijl de 'grondtoon' van zijn werk, vooral in zijn portretten, noordelijk bleef.

In opdracht van Herman van Lockhorst, de decaan van de Dom van Utrecht, schilderde Van Scorel een triptiek met de intocht in Jeruzalem (de zgn. Lockhorst-triptiek, ca 1526/1527; Centraal Museum, Utrecht). Op de achtergrond is het 16e-eeuwse Jeruzalem natuurgetrouw weergegeven, waarschijnlijk aan de hand van schetsen die hij op zijn reis had vervaardigd. Het motief van mensen die van achter een heuvel te voorschijn komen, ontleende hij aan Michelangelo, terwijl het kleurgebruik aan de Venetiaanse schilderkunst doet denken.

Haarlem 1528
Toen er in Utrecht twisten losbarstten tussen de progressieve gildenpartij en de conservatieve Kerk en adel, vertrok hij naar Haarlem (Omstreeks 1526/27), waar Maerten van Heemskerck (1498-1574) zijn belangrijkste leerling was. Samen met Maerten van Heemskerck speelde hij een doorslaggevende rol bij het doordringen van de Italiaanse Renaissance kunst in de Noordelijke Nederlanden.

Utrecht 1529 - 1551
Na een in artistiek opzicht vruchtbaar verblijf in Haarlem keerde hij terug naar Utrecht. Hier stond hij aan het hoofd van een bloeiend atelier dat onder meer negen monumentale altaarstukken vervaardigde. Van Scorel werd in 1528 benoemd tot kanunnik van de Utrechtse Mariakerk.

Uit het begin van zijn Utrechtse periode dateren verschillende fijnzinnige portretten. Van deze periode dateert het innemende portret van Agatha van Schoonhoven (1529, Galleria Doria-Pamphili, Rome), met wie hij later zou trouwen. Met Agatha van Schoonhoven kreeg Van Scorel zeker zes kinderen. Ze waren niet getrouwd, want dat was een kerkelijk functionaris nu eenmaal niet toegestaan.

Later maakte hij vnl. grotere werken, waarvan helaas de meeste tijdens de beeldenstorm verloren zijn gegaan.

Hij kreeg talloze opdrachten voor monumentale altaarstukken, die gewoonlijk door zijn leerlingen (o.a. Anthonis Mor, 1519-1576) voltooid werden. Zij kenmerken zich door een nadrukkelijke gebarentaal.

Maria Magdalena. ca 1530 olieverf/paneel, 67 x 76,5, Amsterdam Rijksmuseum
Op harmonische wijze heeft Scorel figuren in de geest van zijn italiaanse tijdgenoten gecombineerd met zijn eigen vorm van het landschap. in de Magdalena heeft hij een enkele figuur geplaatst voor een landschap. Zowel voornaam als aantrekkelijk en beminnelijk zit Magdalena voor het weidse landschap, werelds als een courtisane en ingetogen als een heilige tegelijkertijd. Dat Scorel ook voor dit schilderij naar Italiaanse voorbeelden heeft gekeken is duidelijk. Vooral Venetiaanse voorbeelden hebben Scorel tot dit schilderij geïnspireerd, vrouwen ten halven lijve van Titiaan, maar vooral van Palma Vecchio en Lorenzo Lotto. Overigens is bij de Venetianen zeiden zo'n rijk gedetailleerde kledij te vinden of zo'n krachtig landschap

uomo universale
Jan van Scorel was diep doordrongen van het renaissance-ideaal van de 'uomo universale', de veelzijdige mens. De Hollandse Leonardo Da Vinci wordt hij wel genoemd. Naast zijn schilderkunstige en religieuze activiteiten leidde Van Scorel een actief leven, had vele connecties en ontwikkelde zich ook tot uitvinder (van een baggermolen en van cement voor onderzeese steenglooiingen) en zakenman. Hij werkte mee aan diverse grote waterbouwkundige projecten: o.a. dijkbouw (in 1550 kreeg hij octrooi op zijn nieuwe bedijkingsmethoden) en de drooglegging van de Zijpe in Noord-Holland (1551) en architectonische projecten (o.a. een doksaal voor de Mariakerk in Utrecht).

Als hij rond 1550 wat uitgekeken is op zijn schilderswerk ziet hij in de inpoldering van de Zijpe, vlakbij zijn geboortedorp, een nieuwe uitdaging. Eerst ontwerpt hij Nova Roma, een groot droog te maken kweldergebied, inclusief de eilanden Huisduinen en Wieringen. De keizer vindt dat echter veel te omvangrijk en geeft op 31 maart 1552 alleen octrooi voor de bedijking van de Zijpe. In april 1552 staat Van Scorel op de Antwerpse beurs dit project aan te prijzen. Antwerpen had inmiddels de leidende positie op de Vlaamse geldmarkt van Brugge overgenomen en was gespecialiseerd in internationale leningen. Zie ook Eyck.

Op 6 december 1562 stierf Jan van Scorel te Utrecht en werd met grote pracht en praal begraven in de Mariakerk aldaar.

Zijn stijl is die van Lucas Van Leyden qua panoramische compositie, kleurencontrast en penseelvoering. Minder maniëristisch dan de Antwerpse schilders. Met Van Scorel, die als belangrijkste leerlingen Maarten van Heemskerck en A. Mor had, werd de periode van de Noordnederlandse renaissanceschilderkunst ingeluid. Scorel was ook leraar van de Meester van de Barmhartige Samaritaan en Martin Schermus van Deventer,

Zie Lexicon Rijksmuseum Amsterdam, RKD Images, Boijmans


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 752.