kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 18-05-2008 voor het laatst bewerkt.

Jan Willem Pieneman



Pieneman, portret door zijn zoon Nicolaas, 1860 (detail)

Nederlandse schilder, etser van portretten, historie, landschappen, genrekunst, geschiedenis, stadsgezichten, geboren 4 november 1779 Abcoude - overleden 8 mei 1853 in Amsterdam.

Als schilder verwierf Pieneman vooral faam met schilderijen waarop scènes uit de geschiedenis van het Verenigde Koninkrijk der Nederlanden zijn afgebeeld. Naast schilder werd hij in 1820 benoemd tot eerste directeur van de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Amsterdam en was hij van 1844 tot 1847 directeur van het Rijksmuseum.
Hij wordt gezien als organisator en leraar van een groep jonge kunstenaars, waaronder Jozef Israëls. Het kunstenaarschap in de familie zou in de volgende generaties voortduren: zijn zoon Nicolaas Pieneman (1809-1860) en zijn kleindochter Johanna Pieneman (1889-1986) werden ook bekende kunstenaars.

Biografie
Pieneman volgde aan de Amsterdamse Stadstekenacademie een opleiding.

In 1805 werd hij benoemd tot tekenleraar aan de artillerie- en ingenieursopleiding in Amersfoort.

In 1820 werd hij benoemd tot eerste directeur van de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Amsterdam.

slag bij Waterloo, 18 juni 1815, (1824), Olieverf op doek, 576 x 836 cm
De 'Slag bij Waterloo' is het grootste schilderij van het Rijksmuseum. Een groot schilderij van een grote gebeurtenis: de overwinning op Napoleon op 18 juni 1815. Het toont de overwinnaars op het slagveld ten zuiden van het dorpje Waterloo, bij Brussel. De centrale figuur, te paard, is de hertog van Wellington, bevelhebber van het Engels-Nederlandse leger. Op een brancard, links op de voorgrond, ligt prins Willem, de toekomstige koning Willem II. Een kogel had hem in zijn linkerschouder getroffen.
Pieneman werkte jaren aan 'Waterloo'. In de jaren 1819-1821 was hij verschillende malen langdurig bij de hertog van Wellington te gast om portretstudies van Wellington en diens officieren te maken. Op het schilderij zijn 69 personen herkenbaar. Het enorme schilderij was in 1824 af. Koning Willem I kocht het voor zijn zoon. Het zou komen te hangen in diens Brusselse paleis. Maar voor het daarheen verhuisde, werd het tentoongesteld in Amsterdam, Gent, Brussel en Londen. Pieneman verdiende daar - bovenop de verkoopsom van veertigduizend gulden - nog eens vijftigduizend gulden extra mee: een vermogen toentertijd.
In de brochure die Pieneman voor de tentoonstelling van het schilderij maakte, staat dat hij 'in de voorstelling het oogenblik verkoos van half acht uren in den avond'. Het was het tijdstip waarop de strijd voor Napoleon een onfortuinlijke wending nam. Juist op het moment dat de Fransen aan de winnende hand waren, keerden de kansen door de komst van het Pruisische leger. Napoleons lot was beslist. Pieneman koos dit keerpunt in de strijd. Links, te paard, met zijn muts in de opgeheven hand brengt de Engelse luitenant-kolonel Freemantle het bericht dat de Pruisische bondgenoten gearriveerd zijn.
Dat de komst van de Pruisen de redding voor Wellington was, klopt. Maar de voorstelling klopt niet. Weliswaar heeft Pieneman iedereen zorgvuldig geportretteerd en ook het landschap is getrouw weergegeven, maar de handeling is door Pieneman in scène gezet. Volgens de regels van de historieschilderkunst koos hij een gewichtig moment en voegde er zijn helden, in de eerste plaats de hertog van Wellington en de prins van Oranje, aan toe. Plaats van handeling is Wellingtons hoofdkwartier. Maar de gewonde prins Willem bevond zich om half acht 's avonds elders op het slagveld. Andere voorgestelde personen kunnen onmogelijk levend en wel aanwezig zijn geweest.
Hoewel de titel anders suggereert is het schilderij geen voorstelling van de slag. Het is bovenal een groepsportret met Wellington en prins Willem als middelpunt. De heren poseren en zijn smetteloos gekleed ondanks de gevechten in de regen en de modder. Het krijgsgeweld en de tienduizenden doden zijn niet te zien. Het slagveld is goeddeels aan het oog onttrokken door de kruitdamp. Ver weg in de heuvels aan de horizon, ruimde Pieneman een plaatsje in voor de grote verliezer Napoleon. Ook de Pruisische legeraanvoerder Blücher, die ternauwernood de situatie voor Wellington redde, is er nauwelijks waarneembaar afgebeeld. Dat zij er toch op staan, is te lezen in Pienemans beschrijving van het schilderij.


'Quatre Bras', 1817/18

Jan Willem Pieneman was de schilder bij uitstek voor zo'n belangrijk onderwerp. Niet alleen was hij een van Nederlands meest gevierde kunstenaars, geprezen om zijn portretten en historiestukken, hij verkeerde ook in de juiste kringen. Toen hij aan 'Waterloo' begon, was hij onderdirecteur van de koninklijke schilderijenverzameling (nóg gewichtiger functies zouden volgen), en had hij zojuist in opdracht van de regering een schilderij voltooid over een ander wapenfeit van prins Willem in de strijd tegen Napoleon: de slag bij Quatre Bras.
De 'Slag bij Waterloo' was het vervolg op een ander schilderij van Pieneman: 'De prins van Oranje bij Quatre Bras'. Bij het gehucht Quatre Bras had prins Willem, twee dagen voor Waterloo, het Franse leger in zijn opmars gestuit. Voor deze bijdrage aan Napoleons nederlaag schonken de Staten-Generaal hem paleis Soestdijk. De regering liet Pieneman een schilderij maken voor de grote zaal van het paleis. Het schilderij, waarvoor hij een groot atelier had laten bouwen bij de Leidse Poort aan de rand van Amsterdam, was in 1818 af. Pieneman oogstte er zoveel succes mee dat hij besloot nog zo'n schilderij te maken, groter nog dan de vier bij zes meter van 'Quatre Bras' en ditmaal over Waterloo zelf.

Olieverf op doek, 70 x 86,5 cm
Zondagmorgen 21 november 1813: een gewichtig moment in de Nederlandse geschiedenis. In naam van de prins van Oranje wordt een voorlopig bestuur (het ' Hoog Bewind') gevormd dat de macht van de Fransen overneemt. Prins Willem, de toekomstige vorst, verbleef nog in Engeland. Het Hoog Bewind bestond uit een drietal heren: Van Hogendorp, Van der Duyn van Maasdam en de graaf Van Limburg Stirum. Zij zouden bekend worden als het 'Driemanschap'. De gebeurtenis speelde zich af in het huis van initiatiefnemer Gijsbert Karel van Hogendorp aan de Kneuterdijk in Den Haag.
Gijsbert Karel van Hogendorp, in kamerjas, zit aan de tafel in zijn woonkamer. Naast hem, gehuld in een mantel, staat Van Limburg Stirum, de militaire gouverneur van Den Haag. Hij wijst op kolonel Witte Tullingh en diens officieren, die hen steunden. Achter de stoel van Van Hogendorp staat Van der Duyn van Maasdam. Links aan de tafel zit secretaris Elias Canneman. In zijn hand: het papier met tekst van de bekendmaking dat er in naam van de prins van Oranje een voorlopig bestuur was gevormd. Achter de tafel: Van Hogendorps kinderen.
Pieneman schilderde de gebeurtenis vijftien jaar later aan de hand van beschrijvingen van ooggetuigen. Toch is zijn voorstelling niet helemaal juist. Van der Duyn van Maasdam was er die zondagmorgen niet bij: hij was die dag in Amsterdam. Maar Pieneman vond hem te belangrijk om weg te laten. Ook de Oranjevlag voegde hij toe. Merkwaardiger is dat Pieneman de hand lichtte met de kleding: de mode op schilderij is die van omstreeks 1830, de tijd waarin het stuk werd geschilderd. Opdrachtgever voor het schilderij was een Dordtse kunstliefhebber, J.A. van Dam. Deze overleed echter al op 36-jarige leeftijd in 1828, voor het schilderij was voltooid.

Van 1844 tot 1847 was hij directeur van het Rijksmuseum, dat toen nog in het Trippenhuis was gehuisvest.

Overleden op vrijdag 8 april 1853 te Amsterdam, 73 jaar oud, begraven op woensdag 13 april 1853 te Amsterdam, Nieuwezijds Kapel, herbegraven op zaterdag 24 mei 1862 te Amsterdam, Westerbegraafplaats, herbegraven op zaterdag 3 februari 1900 te Amsterdam, Nieuwe Oosterbegraafplaats, Kruislaan, Klasse 1, Vak 35, Graf 23 (kunstenaars, onder wie Petrus Augustus Beretta, Christina Alida van Blijdenstein, Jacob Bruggink, Johanna Aleida Budde, Gijsbertus Craeyvanger, Reinier Craeyvanger, Bernard te
Gempt, Eléonore Eugénie van Genabeth, Lambertus Johannes Hansen, Willem George Frederik Heijmans, Johannes Hilverdink, Jozef Israëls,

Websites: Nicolaas Pieneman (Amersfoort, 1 januari 1809 - Amsterdam, 30 december 1860) was een Nederlandse schilder en lithograaf. Hij kreeg een opleiding van zijn vader Jan Willem Pieneman (1779-1853) en was ook leerling aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Amsterdam. Hij was een specialist in het schilderen van recente historische gebeurtenissen. Hij schilderde talrijke portretten van leden van de Koninklijke familie, waaronder Koning Willem II. Hij gaf les aan diverse Nederlandse kunstenaars. Ook zijn dochter Johanna Pieneman (1889-1986) werd een bekend kunstenares.

Johanna Hendrika Pieneman (Amsterdam, 17 februari 1889 - Amsterdam, 28 april 1986) was een Nederlands kunstschilderes.
Pieneman was afkomstig van een oud Amsterdams kunstenaarsgeslacht. Haar vader was Nicolaas Pieneman (geboren 1853), een nakomeling van de achttiende-eeuwse schilder Jan Willem Pieneman (1779-1853; Directeur van het Koninklijk Kabinet van Schilderijen en de Koninklijke Academie te Amsterdam). Ze kreeg les van onder meer Professor Carel Dake, Antoon Derkinderen en Theo van Doesburg. Ze schilderde vooral in een figuratieve, impressionistische stijl en haar werk wordt gerekend tot de Amsterdamse school. Ook heeft ze veel in Frankrijk geschilderd.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 6.