kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 18 05 2016 17:04 voor het laatst bewerkt.

Jeroen Bosch

Hieronymus Bosch


zelf-portret?

Noord-Nederlands kunstschilder, geboren circa. 1450 te Den Bosch – overleden augustus 1516 eveneens Den Bosch.

Jeroen Bosch creëerde een nieuwe visionaire wereld waarin de tegenstelling tussen goed en kwaad steeds centraal staat. Zijn schilderijen behoren tot de traditie van de grote Nederlandse meesters, maar is uniek in de behandeling van de thema's. Bosch behandelt talrijke thema's van de christelijke iconografie en vervult ze met een unieke, soms visionaire beeldspraak. Moraliserende thema's als de doodzonden worden dramatisch en pakkend behandeld; fantastische, vaak gruwelijke taferelen domineren zijn schilderijen van de hel en de verzoekingen van de heiligen. Zijn moraliserende thema's getuigen vaak van een pessimistisch en veelal satirisch wereldbeeld.

De helletaferelen van Hiëronymus Bosch refereren ook aan de afschuwelijke crisis en de oorlogen die onze gewesten gedurende de hele 16de eeuw zouden teisteren. In deze 'beroerlyke tyden', zoals een eigentijds kroniekschrijver zijn tijd beschreef, leidden enkele geniale denkers, de humanisten, West-Europa weg van de Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd.

Bosch ontwikkelt een zeer autonome stijl, die wordt gekenmerkt door een sterke verbondenheid met de natuur, een zeer uitgesproken vormentaal en een ingewikkelde symboliek. Hij zorgt voor belangrijke ontwikkelingen in de afbeelding van het landschap.

Zijn werk oefende een grote invloed uit, vooral op Pieter Brueghel, de grootste Vlaamse schilder van de 16de eeuw.

Biografie
Jeroen Bosch, (zijn oorspronkelijke naam is Hiëronymus of Jheronimus van Aken), is afkomstig uit een schildersfamilie, zijn vader Anthonis, zijn grootvader Jan van Aken, zijn broer Goossen en drie van zijn ooms waren eveneens schilder.

Bosch' eigenlijke familienaam was Van Aeken. Hij ondertekende zijn werk echter met Bosch, omdat hij in 's-Hertogenbosch was geboren en er het grootste deel van zijn leven woonde. In het Spaans duidt men Jeroen Bosch aan met El Bosco.

In 1463 woedde er een grote brand in 's-Hertogenbosch, die de toen 13-jarige Jeroen wellicht heeft aanschouwd. Bij deze brand gingen 4000 huizen in vlammen op. In het werk van Jeroen Bosch komen vaak stadsbranden voor, bijvoorbeeld de apocalyptische vuurzee in Het laatste oordeel.

Het is pas vanaf 1480 dat hij in bronnen vermeld staat als Jeroen die maelre. Over zijn bezigheden voor die tijd is niets bekend. Het is dus niet duidelijk of hij daarvoor al schilder was. In 1481 wordt Bosch vermeld als echtgenoot van Aleit Vander Meervenne, dochter van een koopluifamilie.

Hieronymus Bosch voor het eerst vermeld als lid van de Lieve-Vrouwebroederschap in 1486. in 1488 werd hij benoemd tot gezworene van de genootschap, wat gezien zijn vermoedelijke jonge leeftijd een opmerkelijk feit was.
De leden van de broederschap vormden wellicht de belangrijkste opdrachtgevers voor Jeroen Bosch, maar via hun tussenkomst bouwde hij gaandeweg een klantenkring op van rijke Vlaamse en Spaanse burgers.
De burgerij had over het algemeen een voorkeur voor de traditioneel Vlaamse werken die Bosch produceerde, terwijl de hoge adel eerder de schilderijen aankocht met duivelse en fantastische motieven.

In 1489 kreeg hij de opdracht tot het schilderen van twee altaarvleugels voor de kapel van zijn broederschap in de kathedraal van St. Jan in Den Bosch. In deze periode maakte hij ook de ontwerpen voor de glazen van deze kapel. Ook nam hij in die tijd deel aan de enscènering van processies en mysteriespelen, wat zijn werk duidelijk heeft beïnvloed. De altaarstukken die Jeroen Bosch schilderde voor de Sint-Jan in 's-Hertogenbosch zijn allemaal verloren gegaan, waarschijnlijk door de Beeldenstorm uit 1566 en de protestantse invasie van de stad in 1629.

Opvallend is dat zijn werk openstaat voor uiteenlopende interpretaties, en dat veel details in zijn werk nog steeds niet zijn verklaard.
Behalve conventionele altaarschilderingen bestond het oeuvre van Bosch uit bizarre, demonische paradijs- en droombeelden die nooit voor een kerk konden zijn bedoeld. Alleen bij wijze van uitzondering staan er duivelse of abnormale figuren op zijn altaarschilderingen bijv. Johannes de Evangelist op Patmos, St. Christophorus, De Doornenkroning, De aanbidding van het kind en op de triptiek Het Laatste Oordeel.
Zijn andere werk wordt juist gekenmerkt door diabolische en abnormale figuren. De belangrijkste voorbeelden hiervan zijn De Tuin der Lusten en De Hooiwagen.

De Hooiwagen ca. 1485-90, olie op paneel, 135x100, Madrid, Prado
In het schilderij De Hooiwagen gaat het vooral over de tot verderf leidende domheid, zondigheid en de bekrompenheid van de mensen van de kerk, vooral monniken en nonnen.
De Hooigwagen toont ons de evolutie van de zonde, vanuit de hof van Eden tot in de hel. In het centrale paneel is de zonde voorgesteld d.m.v. een grote hooiwagen, waarop en waarrond zich een vreemde wereld afspeelt. Ondertussen wordt de hooiwagen door demonen voortgeduwd naar het rechterpaneel, dat één van Bosch' vroegste helletaferelen voorstelt.
Het linkerpaneel vertelt het verhaal van Adam en Eva in verschillende scènes: de schepping van Eva, de Zondeval en de Verdrijving uit het Paradijs. Daarboven is als een soort parallel de Val van de Opstandige Engelen uitgebeeld. Op het middenpaneel gaat alle aandacht vanzelfsprekend naar de hooiwagen, voortgetrokken door monsterlijke wezens en gevolgd door leden van de geestelijkheid en de adel. Rondom hen proberen mensen van allerlei slag zich meester te maken van het hooi. Bovenop de wagten zit een jong koppel tussen een engel en een demon. In de wolken boven het tafereel verschijnt de Christus van het Laatste Oordeel. Het rechterpaneel toont ons de gruwelen van de Hel. Het gesloten drieluik toont een landschap en een vagebond met een mand op de schouder die op de vlucht is voor een blaffende hond. Op het tweede plan zien we links twee dansende boeren op de tonen van een cornemuse en rechts een man die overvallen wordt.
De betekenis van de triptiek is vrij duidelijk en moet gelezen worden van links naar rechts. De val van de engelen en het eerste mensenpaar heeft het kwaad in de wereld gebracht. Het middenpaneel toont de val van de mensheid voor de tijdelijke goederen, wat uiteindelijk zal leiden tot zijn ondergang, t.w. de helleval.

'De Tuin der Lusten' - 1480/90 of ca. 1500



Een schilderij dat bol staat van de symboliek is De Tuin der Lusten, een laat-gotisch werk vervaardigd uit olieverf op hout. De afmetingen van het werk bedragen 220x195. Het schilderij maakt deel uit van de collectie van het Museo del Prado in Madrid, Spanje. 'Tuin der Lusten' werd waarschijnlijk geschilderd op aanvraag van Henry III van Nassau, die het werk bestelde voor zijn paleis in Brussel. Het kunstwerk werd daar ook opgehangen na de dood van Bosch.

Bovenaan op het gesloten drieluik deelt Bosch ons het thema mee van dit werk; de schepping van de aarde, het aardse bestaan en het verval: 'Ipse dixit et facta sunt. Ipse mandavit er create sunt.' Zo luidt het opschrift van deze mysterieuze 'Tuin der Lusten', waarmee Bosch zijn idee over de wereld verbeeldde. 'Hij sprak en het was er. Hij gebood en het was geschapen.'
Wanneer het paneel gesloten is, krijgen we een goed beeld van wat Bosch dacht over het uitzicht van de aarde. Rond, plat en omgeven door water. Samen met hem had de rest van de middeleeuwse bevolking hetzelfde idee.

Wanneer we het paneel dan openen, zien we het vervolg op de schepping van de aarde.
Links treden we het aardse paradijs binnen. We zien dat God Eva net heeft geschapen. Adam zit verslagen van verwondering de vrouw aan te staren. Eva slaat schuchter haar ogen neer. Voorts krijgen we een beeld van een exotische wereld, met alle aspecten van de fauna en flora.

In het middenpaneel zien we dat de mens verbannen werd uit het Hof van Eden en geplaatst wordt in een demonische wereld. De mensheid wordt volledig overgelaten aan zijn lusten en is zich niet bewust van het oordeel dat zal worden geveld. De mens denkt niet meer aan de woorden van God. De hoofdzonden komen hier ook aan bod; maar deze worden nog meer in de kijker geplaatst in een ander werk van Bosch, met name 'De zeven hoofdzonden'. Hieruit komen ook de projecties die in het middelste deel van de voorstelling werden verwerkt.

Op de rechterzijde van dit triptiek gekomen, zien we dat God zijn oordeel heeft geveld. Nog meer demonische droombeelden komen hier aan bod. Het voorstellen van de hel, met alle ellende van dien, was voor Bosch van uitermate belang. Dit maakt dat we hem ook als vernieuwer gaan aanzien.

Het moraliserende aspect is duidelijk aanwezig in de werken van Bosch. In de Middeleeuwen was kunst een propagandamiddel, men wou de mens de ideeën van de kerk bij brengen. Daar de meerderheid van de bevolking analfabeet was, moest er dus een andere manier worden gezocht om hun waarden op te leggen aan de mensen. Kunst was er één van. Voor ons zijn de werken van Bosch nog zeer mysterieus, maar voor de middeleeuwse mens waren de beelden uit de volkscultuur meteen duidelijk.

Volgens de Duitse kunsthistoricus Fränger ligt aan De Tuin der Lusten een gehalte aan symboliek ten grondslag, dat tot de conclusie kan leiden dat Bosch lid moet zijn geweest van de 'Adamieten' . Deze sekte vereerde Adam als een nog van zonden vrije figuur, die de mensheid terug zou kunnen leiden naar de schuldeloosheid. Het doel van deze sekte was een paradijs op aarde tot stand te brengen door een combinatie van christelijke, heidense en volksreligieuze ideeën. Dergelijke sektes bestonden wel tijdens de late Middeleeuwen, maar Bosch kon er onmogelijk lid van zijn. Ze zijn immers gedocumenteerd in Brussel in het begin van de 15de eeuw, maar niet in 's-Hertogenbosch honderd jaar later. Het vermoedde lidmaatschap van Bosch is bovendien in tegenspraak met één van de weinige zekere gegevens die men heeft: namelijk dat hij lid was van de zeer strenge, elitaire en devote broederschap van Onze-Lieve-Vrouw te 's-Hertogenbosch.

In 1504 krijgt Hiëronymus Bosch de opdracht van Philips de Schone een 'Laatste Oordeel' te schilderen. Over welk 'Laatste Oordeel' het precies gaat, is niet duidelijk. Wel weten we dat Bosch reeds gedurende zijn leven van roem en hoog aanzien kon genieten. De kerkelijke en wereldlijke leiders waardeerden en verzamelden zijn werk.

De exacte sterfdatum van Jeroen Bosch is niet bekend, maar hij werd op 9 augustus 1516 begraven. Het is niet bekend waaraan hij stierf, maar in de jaren 1516/17 woedde in 's-Hertogenbosch de pleuritis.

Na zijn dood verzamelde Filips II (koning van Spanje en de Nederlanden) zijn werk. Vandaar dat veel van zijn belangrijkste werken zich vandaag nog steeds in het Prado te Madrid bevinden.

Door de intensieve manier waarop de kunstschilders uit het surrealisme zich bezighielden met de moeilijk te ontcijferen voorstellingen in code op de schilderijen van Bosch is pas in de 20e eeuw zijn werk weer in het middelpunt van de belangstelling gekomen. Tegenwoordig worden nog slechts zo'n veertigtal werken aan Bosch toegeschreven waarvan de inhoud kunsthistorische onderzoekers nog altijd voor de nodige raadsels stelt, temeer omdat er bijna geen bronnen bestaan die tot een beter begrip zouden kunnen bijdragen.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 10.