kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 30-03-2008 voor het laatst bewerkt.

Joachim Patenier

Waals-Vlaams schilder, 1475/80 Bouvignes-sur-Meuse - 05.10.1524 Antwerpen

Patenier is een overgangsfiguur tussen de gotiek en de renaissance, die mede de weg bereid heeft voor de grote landschapschilders van de 16de eeuw.

Joachim Patinir wordt beschouwd als de eerste werkelijke schilder van landschappen in de Nederlanden. Was het landschap tot dan toe ondergeschikt aan de - gewoonlijk bijbelse - voorstelling op een schilderij, bij Patinir wordt het gepromoveerd tot hoofdonderwerp. Hij geldt als de schepper van het zgn. panoramische landschap, dat vanuit een hoger gelegen punt wordt beschouwd en zich weids in de richting van een eveneens hoger gelegen horizon uitstrekt (rotsen van zijn geboortestreek en Scheldelandouwen).

De gefantaseerde panoramische verbeelding van de natuur met vaak grillige rotspartijen of dreigende wolkenluchten geven een haast kosmische betekenis aan de daaraan ondergeschikte voorstelling van een religieus onderwerp. De kluizenaar Hiëronymus in de woestenij is bijvoorbeeld een voor de hand liggend thema. Vaak gaat er een gevoel van onbehagen en vervreemding uit van zijn schilderijen, die dan ook wel als psychologische landschappen worden getypeerd. Overigens deed Patinir voor het schilderen van de figuren vaak een beroep op anderen, zoals Joos van Cleve en Quinten Matsys.

Joachim Patinir was de eerste om als landschap bedoelde taferelen te maken, waarin vanuit een vogelperspectief een religieus of Bijbels tafereel werd weergegeven. Patinir werd hierbij beïnvloed door Jheronimus Bosch, Gerard David, Barend van Orley en Leonardo da Vinci. Idyllisch ogende rotslandschappen waren zijn handelsmerk die ondermeer door Henri met de Bles (1500- na1550) en Pieter Breughel de Oudere (1515-1569) werden overgenomen.

Patinir heeft waarschijnlijk een groot atelier gehad waarin talrijke leerlingen in zijn trant schilderden. Eén van hen is volgens overlevering Frans Mostaert geweest. Andere schilders die zijn invloed ondergingen zijn Joos van Cleve, Herri met de Bles, Lucas Gassel, Cornelis Metsijs en Matthijs Cock. Patinir staat zodoende aan de wieg van de rijke Vlaamse landschaptraditie.

Er worden tegenwoordig zo’n twintig schilderijen aan Patinir toegeschreven. Drie schilderijen, Landschap met de heilige Hiëronymus, Landschap met de vlucht naar Egypte en Landschap met de verzoeking van de heilige Antonius bevinden zich in het Museo del Prado te Madrid. Een ander Landschap met de vlucht naar Egypte bevindt zich in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen.

Biografie
Over het leven van Joachim Patinir is haast niets bekend. Het staat ook niet vast wie zijn leermeester was. Patinir was afkomstig uit de Maasvallei. Hij bracht zijn jeugd door in de omgeving van Dinant.

Hij verliet zijn geboortestreek en werkte waarschijnlijk te Brugge met Gerard David. In zijn werk ontstaan in Brugge is de invloed van Jeroen Bosch en vooral Gerard David te bespeuren.

Van uit het Maasdal nabij Dinant was de Waal Joachim Patenier gekomen. Hij trad in 1515 als meester in het Antwerpse gilde en stierf in 1524. In zijn religieuse taferelen is het landschap hoofdzaak geworden. Hij gaat daarbij uit van Gerard David en vooral van Bosch: hij sloot aan bij diens wijde uitzichten met romantisch karakter. Vooral het aardige, het vreemde, het verafliggende was toen gewenst: de rotsformaties in het Maasdal verschaften den meester stof genoeg, maar hij heeft ook die van Leonardo da Vinci gekend, die van Chinesen oorsprong zijn. Men wilde ook talrijke bijzonderheden te aanschouwen krijgen: en eigenlijk zijn de landschappen van Patenier nog uit brokstukken samengesteld.
Onder zijn mooiste werken reken ik den Doop van Christus* te Wenen, de Rust op de Vlucht* te Madrid, en voornamelijk de in wonderbare blauwen badende Overvaart van Charon naar de Hel, te Madrid. Op een schilderij als de Rust op de vlucht naar Egypte, te Madrid, is de constructie zichtbaar; maar we kunnen toch aan de mogelijkheid van het geheel geloven. Die landschappen ‘vertellen wat’, en dikwijls veel: op elk plan is er detailwerk dat de aandacht ophoudt; maar elk afzonderlijk fragment is natuur-werkelijkheid.
Voor de Verzoeking van S. Antonius* van Quinten Massijs, insgelijks in het Prado, schilderde hij den verrassend waren achtergrond, met zijn oneindige vlakke verte in donkere stemming van avondverlatenheid. De wijde uitzichten herinneren aan Bosch.
- vrijmeester in het Lucasgilde te Antwerpen.

Albrecht Dürer ontmoet hem waarschijnlijk tijdens zijn bezoek aan Antwerpen in 1520-1521.

Dürer, die hem te Antwerpen conterfeitte, noemt hem den ‘gut Landschaftsmaler,’ wat betekenend is: voor de eerste maal treffen we die benaming aan; en ‘Landschaftsmaler’ was Patenier dan ook bij uitstek, nog meer gespecialiseerd dan Altdorfer in Duitsland. Het gewijde onderwerp, Doop van Christus (Wenen), Rust in Egypte (Madrid), en dergelijke, werd bij hem voorwendsel. Doch het landschap bleef toch het toneel voor een handeling; slechts bij uitzondering ontrolde hij een panorama door kleine figuurtjes gestoffeerd (Berlijn).

Patenier voerde het panorama-landschap in, uit veelsoortige brokken samengesteld, waarbij het ver-afliggende, het romantisch vreemde de voorkeur genoot. Men wilde talrijke bijzonderheden te aanschouwen krijgen.
De landschappen van Patenier ‘vertellen wat,’ en dikwijls veel: op elk plan is er detail-werk dat de aandacht ophoudt, de blik voelt zich genoodzaakt om overal rond te kuieren. Maar doorgaans is elk afzonderlijk fragment natuur-werkelijkheid, de compositie is naar grote horizontale indelingen geordend, en soms, zoals den Charon, heeft hij een volledig geheel weten te geven.
- Hel, paneel, 64x103, Madrid, Prado
Patinir scheidt hemel en hel niet verticaal, maar horizontaal van elkaar door de Styx, waarover Chaeron een naakte christelijke ziel roeit naar een hel die zo natuurlijk is dat heesters en sinaasappelbomen er groeien zonder door de vlammen aangetast te worden; Satan ontbreekt, wat iets geheel nieuws is in de religieuze kunst. (KIB ren 173)


De vlucht naar Egypte, olieverf op paneel, 17x21, Antwerpen, K.M.S.K.
Na het vertrek van de Drie Wijzen uit het Oosten... verscheen een engel van de Heer in een droom aan Jozef en sprak: 'Sta op, neem het Kind en zijn moeder, vlucht naar Egypte en blijf daar tot ik u waarschuw, want Herodes komt het Kind zoeken om het te doden.' Hij stond op en week in de nacht met het Kind en zijn moeder naar Egypte uit. Daar bleef hij tot aan de dood van Herodes, opdat in vervulling zou gaan wat de Heer gesproken had door de profeet: Ik heb mijn zoon geroepen uit Egypte." (Mattheüs 2:13-15)
De kunstenaar heeft de episode van de vlucht naar Egypte in een weids, min of meer eigentijds fantasielandschap gesitueerd. Hij gebruikt het relatief klein weergegeven religieuze motief als legitimatie voor het componeren van een landschapschilderij. Op deze manier zijn in de periode van de renaissance uit de religieuze schilderkunst de autonome landschappen ontstaan. Het werk is een schoolvoorbeeld van de opbouw in drie plans.
Een geheel nieuwe dromerige sfeer. Het onderwerp is tot een minimum beperkt en het valt nauwelijks op. Men wordt echter geboeid door de ongedwongenheid waarmee de schilder in een zo klein bestek zoveel aspecten van het heelal heeft weten te verenigen. De Heilige Familie trekt door het landschap als reizigers, die na het vlakke land te hebben verlaten, zich naar het gebergte begeven. Maar het betreft hier geen bijbelse streek, noch een werkelijk in onze gewesten bestaand landschap. Het is een landschap door Patinir bedacht, met uitgesleten rotsen (typisch voor zijn werk), vredig land met hutten, vijvers met zwanen en op de achtergrond de wijde mond van een rivier. De fijne bekoring, die van het werk van Patinir uitgaat, is te danken aan het sterk persoonlijk talent van de schilder waarmee deze als een dichter, een ware samensmelting van het landschap en de voorstelling weet te bereiken en soms, zoals in De Hel uit het Prado, verschillende soorten licht weet te verenigen. (Artis Historia; Historia; dhk)

Met de verdeling van zijn plans door kleurzones en met de stroommondingen van zijn achtergronden is Bosch de vader van het panoramisch wereldlandschap, dat Joachim Patenier, den eersten echten landschapschilder in de Nederlanden, te Antwerpen tussen 1515 en 1524 invoerde, en daarbij wijst het tegelijk wijde èn intieme van die landschappen reeds op de Hollandse XVIIe eeuw.
Dat Patinier ontvankelijk was voor de lessen van den nieuwen renaissance-stijl, blijkt dikwijls uit de klare schikking en indeling naar evenwichtige horizontalen en verticalen, b.v. in den Doop van Christus, en niet minder uit de eenheid van toon in sommige landschappen, voornamelijk de in wonderbare blauwen badende Overvaart naar de Hel, te Madrid.
De Brunswijkse Monogrammist (vermoedelijk de te Antwerpen werkzame Jan van Amstel) gaat dan weer een stap verder: de landschappen, waar zijn figuren in staan, zijn intiemer, en doorgaans, als de onze, juist waargenomen; er is stemming, lichtspel en atmosfeer in, met fijne en tere achtergronden.
Iets van denzelfden aard merkt men dan in de landschappen van Herri met de Bles, waarschijnlijk een neef van Joachim Patenier (1480-±1550).

Websites: www.dbnl.org, www.ru.nl


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 1300.

Tweets by kunstbus