kunstbus

Ben jij onwetend, leerling, gezel, meester of uomo universale? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 21-04-2008 voor het laatst bewerkt.

Kleur

Eigenschap van een visuele waarneming, ontstaan door de spectrale samenstelling van stralen afkomstig van een lichtbron. Zonlicht bevat bijv. de spectraalkleuren rood, oranje, geel, groen, blauw en violet.

Afgezien van verschijningsvorm en context kunnen mensen ongeveer 10 miljoen kleurnuances waarnemen.

Licht
Kleuren zijn alleen waarneembaar als er licht is. In absolute duisternis ziet de mens niets en dus ook geen kleur.
De basis van het zien van kleuren is licht. Licht is energie, die zich uit onder de vorm van elektromagnetische straling. Volgens de klassieke mechanica plant die straling zich voort door de ruimte als een elektromagnetisch golfverschijnsel.
Golven hebben bepaalde eigenschappen, waarvan de voornaamste de golflengte is. Het blijkt dat de golflengte rechtstreeks verband houdt met de kleur die onze ogen waarnemen! Elektromagnetische golven met een golflengte van 700 nm (afkorting van 700 nanometer, is gelijk aan ,000.000.7 meter!) die in onze ogen binnen vallen, worden ervaren als rood gekleurd licht. Elektromagnetische golven met een golflengte van 360 nm worden door onze ogen ervaren als violet licht. Tussen die twee grenzen ligt het gehele spectrum van waarneembare kleuren, een spectrum dat maar al te goed bekend is van de regenboog. Kleur is dus niets meer of minder dan een menselijke interpretatie van de golflengte van elektromagnetische straling.

Wit licht
Wit licht heeft geen specifieke golflengte, maar bestaat uit een menging van elektromagnetische golven met ieder hun eigen specifieke golflengte.
Wit is dus een mengkleur, een eigenschap die eeuwen geleden door de Engelse natuurkundige Newton werd ontdekt toen hij zonlicht door een prisma liet vallen. Stuurt men wit licht door een prisma, dan ontstaat aan de andere kant van het prisma een soort regenboog, die alle waarneembare kleuren bevat van donker rood tot donker paars. Voor die tijd dacht men dat wit licht de fundamentele kleur was, en dat de andere kleuren licht ontstonden door iets aan wit licht toe te voegen, net alsof wit licht een soort verf is. Wit licht krijgt echter juist een andere kleur als een deel van het spectrum wordt weggenomen.

Menging
Uit dit experiment blijkt een belangrijke eigenschap van het menselijk oog. Valt een elektromagnetische golf met een typische golflengte binnen in ons oog, dan interpreteren wij dat als een bepaalde kleur. Dezelfde kleurinterpretatie kan echter ook ontstaan als twee, drie, of meer golven binnen vallen met ieder een specifieke golflengte. In dit geval is er sprake van menging. Stel dat ons oog wordt getroffen door twee elektromagnetische golven, een 'groene' en een 'rode'. De termen 'groen' en 'rood' hebben uiteraard betrekking op de golflengten van de straling. Gehoor gevend aan de universele wetten van de natuurkunde, ontstaat er een menggolf met specifieke eigenschappen, die door ons oog geïnterpreteerd worden als zijnde een golf met een 'gele' golflengte.

Kleurreceptoren
Kleur wordt gevormd door de eigenschappen van licht en van ons oog. Ons oog heeft drie verschillende kleurreceptoren: rood, groen en blauw. Dit zijn de primaire kleuren van het spectraal licht, omdat de meeste kleuren gevormd worden door de combinatie van deze drie kleuren. Rood en groen licht bijvoorbeeld maken geel licht. Rood, groen en blauw vormen wit licht.
Uit elektromagnetische stralingen met deze drie basis golflengten kunnen miljoenen kleurschakeringen worden samengesteld. Het volstaat de sterkte of intensiteit van de drie primaire kleuren te variëren. Op dezelfde manier kan men wit licht maken, door een welbepaalde combinatie van rode, groene en blauwe straling te genereren, ieder met een specifieke intensiteit. Bij dit mengen van kleuren moet echter onderscheid worden gemaakt tussen 'additieve' kleurwaarneming en 'substractieve' kleurwaarneming.

Primaire kleuren
De primaire kleuren zijn de kleuren die noodzakelijk zijn om, als ze door menging met elkaar gecombineerd worden, het grootst mogelijke kleurengamma, of gamut te verkrijgen. Welke kleuren dit zijn hangt af van het kleurmengsysteem.

Additieve Kleuren
Kleuren, die worden uitgestraald door een lichtbron, zijn additieve kleuren. Die additieve kleuren kunnen rechtstreeks in ons oog binnenvallen en geven dan een bepaalde kleurindruk.
In de beeldschermtechniek, maar ook bij het mengen van bundels licht (zoals in de theatertechniek met gekleurde spots gebeurt), wordt additieve kleurmenging gebruikt. Rood, groen en blauw (RGB) zijn dan de primaire kleuren. Ze worden ook wel de donkere hoofdkleuren genoemd. Bij additieve menging is de mengkleur altijd lichter dan de lichtste bronkleur.

Substractieve Kleuren
Substractieve kleuren ontstaan door lichtenergie te onttrekken. In het subtractieve kleursysteem, zoals in de kleurendruk, zijn de primaire kleuren magenta (roze), geel en cyaan (hemelsblauw). Ze worden ook wel de lichte hoofdkleuren genoemd. Dit systeem wordt 'subtractief' genoemd omdat bij vermenging steeds minder licht teruggekaatst wordt, waardoor de donkerdere kleuren ontstaan. Bij subtractieve menging is de mengkleur dus altijd donkerder dan de donkerste bronkleur. In het ideale geval levert het mengen van alle kleuren zwart op. In de praktijk blijkt dit niet het geval, daarom bestaat het kleurensysteem voor drukinkt en de meeste kleurenprinters uit vier kleuren: CMYK ofwel Cyan, Magenta, Yellow, Key (black).

Een gele citroen wordt door een lichtbron, bijvoorbeeld de zon, beschenen. De moleculen waaruit de schil van de citroen bestaat, hebben als eigenschap dat zij bepaalde golflengten kunnen absorberen en andere reflecteren. Bij een citroen is het nu toevallig zo geregeld dat alleen licht dat een 'gele' golflengte heeft wordt gereflecteerd en alle andere golflengten worden geabsorbeerd. Alleen het gele licht bereikt dus via reflectie ons oog, met als logisch gevolg dat het lijkt alsof deze citroen geel is.

Een schilder die een veeg groen neerzet, smeert dus een pigment op zijn doek dat de rode en blauwe golflengtes uit het witte licht wegfiltert; wat overblijft voor ons oog, is groen. (zie ook kleurenleer)

partitieve kleurmenging
Bij dekkende verf, maar ook in een mozaïek of een geruit weefsel, wordt gebruikgemaakt van partitieve kleurmenging. Bij partitieve menging is de mengkleur lichter dan de donkerste en donkerder dan de lichtste bronkleur. Om alle kleuren in verzadiging te kunnen mengen hebben we naast cyaan, magenta en geel, ook rood, groen en blauw, dus de lichte en de donkere hoofdkeuren. De gangbare opvatting waarbij rood, blauw en geel als primaire kleuren worden beschouwd bij deze menging is onjuist. Men kan dan in feite geen verzadigd magenta of cyaan verkrijgen, alleen een flets groen of roze.

Basis- en 'secundaire' kleuren
Als gevolg van het fundamentele verschil tussen de productie van kleuren bij een additief en bij een substractief systeem, werken substractieve systemen nooit ofte nimmer met de drie basiskleuren rood, groen en blauw. Het grote verschil is immers dat een een additief systeem als een monitorscherm zwart is en een vel papier wit! Zou men op een wit vel papier even veel van de drie primaire kleuren drukken, dan zou het resultaat nog steeds wit zijn! Vandaar dat druksystemen, of die nu met drukinkten, toners, pigmenten of verven werken, allemaal zonder uitzondering gebruik maken van de zogenoemde 'secundaire' kleuren. Dat zijn er ook drie, te weten: cyaan, magenta en geel.

Cyaan is licht blauw en wordt samengesteld uit de primaire kleuren blauw en groen. Cyaan absorbeert rood licht.
Magenta is vaal rood, wordt samengesteld uit de primaire kleuren rood en blauw en absorbeert alles dat groen is.
Geel is gewoon geel, wordt samengesteld uit de primaire kleuren rood en groen en absorbeert blauw.

Noot: De waarneming van kleuren bij de mens is mogelijk door drie kleurgevoelige organen van het netvlies die reageren op rood, groen en blauw. Uit deze kleuren kunnen alle andere kleuren ontstaan (kleurdruk), de hersenen bepalen de kleurindruk. In de schilderkunst zijn de primaire kleuren echter rood, geel en blauw of zoals hierboven beschreven cyaan, magenta en geel. Deze kleuren maken het meeste aantal kleuren. Als we rood mengen met geel en blauw, krijgen we zwart. (Zie ook kleurenleer)

Eigenschappen
Tint, helderheid en verzadiging - de drie eigenschappen van kleur - kunnen worden gezien als een eenheid. Kleur wordt door deze drie termen plus de term contrast beschreven.

- Tint is de eigenschap die geassocieerd wordt met de elementaire kleurnamen. Aan de hand van de kleurtint kunnen bonte kleuren worden onderscheiden van niet-bonte kleuren. Bonte kleuren zijn bijv. geel, rood, blauw en groen; niet-bonte kleuren zijn wit, grijs en zwart. Andere bonte kleuren werden genoemd naar bekende materialen zoals turkoois (zoals de edelsteen) of oranje (zoals de sinaasappel).
De tint kan het best beschreven worden als de voornaamste primaire kleur die in een mengkleur aanwezig is. De tint van vleeskleur is bijvoorbeeld rood, de tint van de lucht is blauw. Maar de tint van roze, paars of bruin is ook rood. Natuurkundig uitgedrukt is de tint de overheersende golflengte van een van de drie primaire kleuren die in de mengkleur aanwezig is.

- kleurverzadiging is bepalend voor de hevigheid van een kleurtint, de mate waarin de tint puur is. Wanneer er minder verzadiging is, is de kleur gemengd met wit. Verzadiging is de mate van kleur intensiteit in samenhang met het perceptuele verschil tussen die kleur en een wit, zwart of grijs van gelijke helderheid. Een bepaalde kleurtint kan sprankelend en levendig zijn, maar ook onopvallend grijzig. Het zal duidelijk zijn dat de verzadiging heel veel met de helderheid te maken heeft. Natuurkundig gesproken bevat een verzadigde kleur heel veel straling van een van de drie primaire kleuren en heel weinig straling van de twee overige primaire kleuren.

- Helderheid (licht-donker) komt overeen met de hoeveelheid licht die lijkt te worden gereflecteerd van een oppervlak in relatie tot de reflectie van de ernaast liggende oppervlakken. Helderheid is net als tint een waarnemingseigenschap die niet slechts fysiek kan worden gemeten. Het is het belangrijkste attribuut in het effectief maken van contrast. De helderheid kan het best omschreven worden als de donkerte van een bepaalde kleur. Licht groen heeft een grotere helderheid dan donker groen, hoewel in beide gevallen de primaire kleur groen overheersend is. Natuurkundig bekeken kan helderheid worden uitgedrukt als de intensiteit van de overheersende golflengte in de mengkleur.

- Contrast is een mate van verandering van de helderheid van een plaatje. Hoog contrast geeft bijv aan dat zowel donkere partijen als witte partijen voorkomen. Het sterkste contrast ontstaat wanneer een kleur tegen zijn complementaire kleur wordt aangeboden. Twee kleuren zijn complementair wanneer ze gemengd de kleur grijs opleveren.

Kleurentaal
Wélke tinten je kiest, blijft een persoonlijke zaak. Hoewel... wanneer je iets wilt uitdragen, kunnen kleuren die boodschap versterken of juist verzwakken. Zo wil een bank of verzekeringsmaatschappij degelijk en betrouwbaar overkomen, dus kiezen zij vaak voor koelere kleuren zoals blauw, grijs of groen; Postbank-blauw is niet toevallig. Kleuren spreken een heel eigen taal, zij het met vaak tegengestelde betekenissen die ook nog eens cultuurafhankelijk kunnen zijn.

Zo wordt zwart bij ons geassocieerd met de dood en de duivel, maar straalt het tegelijk een bepaalde sjiekheid uit. Voor Chinezen is de kleur van de dood juist wit, terwijl dat bij ons weer het gevoel geeft van onschuld, puurheid en waarheid. Rood is voor heel veel mensen een teken van gevaar, stoppen, vuur, agressie, maar wekt ook associaties op van romantiek, liefde en passie. Blauw betekent over het algemeen koud, rust, veiligheid en behoudendheid. Geel staat voor de zon, warmte en licht, maar ook voor lafheid en ziekte, en groen is de kleur van de natuur, van groei en vruchtbaarheid - maar je kunt ook groen zien van jaloezie.

Het zien van kleuren vergroot het onderscheidingsvermogen van een organisme. Stel dat één rijpe en één onrijpe vrucht dezelfde vorm hebben en even donker zijn. Zonder kleurwaarneming kun je dan visueel geen verschil waarnemen, en zul je 50% kans hebben om een wrange vrucht te proeven. Met kleurwaarneming kun je dus meer zien.

Zo blijken zeilers onder andere gebruik te maken van de kleur van het water om een schatting te maken van windkracht en windrichting. Een ander voorbeeld zijn chirurgen, die met een endoscoop opereren. Zij oriënteren zich onder andere aan de hand van kleine kleurverschillen.

In de dierenwereld speelt kleur een belangrijke rol bij de communicatie. Kleur drukt betekenis uit: het rode achterwerk van vrouwtjesapen (mantelbavianen) oefent een aantrekkingskracht uit op de mannetjes. Deze rode kleur wordt intenser tijdens het paringsseizoen. Dominante mannetjes hebben een bruin achterwerk in tegenstelling tot mannetjes van een lagere rang. De 'lagere' mannetjes bootsen een rood achterwerk na om zich te onderwerpen aan het dominante mannetje.

Kleur-vorm interactie
In het traditionele onderzoek naar kleurwaarneming wordt er een strikt onderscheid gemaakt tussen kleur en vorm. De waarneming van vorm is gebaseerd op kleurcontrasten dus onafhankelijk zijn Vorm en Kleur zeker niet.
Het onderzoek dat wel naar kleur-vorm interactie is verricht, is vooral gebaseerd op platte kleurstalen. Hierbij is aangetoond dat kleur een waargenomen vorm kan beïnvloeden (Whitfield & Wiltshire, 1990). Zo zijn er effecten van kleur (of één van de dimensies ervan) aangetoond op waargenomen eigenschappen van vormen als: grootte, diepte, gewicht, en temperatuur.
Voor ontwerpers is het belangrijk om te weten hoe verschillend gekleurde vormen ervaren worden. Als door kleurgeving kenmerken van vormen of zelfs de globale vorm meer of minder geaccentueerd worden, kan dit van belang zijn voor het uitdrukken van de handelingsmogelijkheden van een vorm (bijvoorbeeld: de geprononceerdheid van een handgreep om iets vast te pakken).

Zie ook kleurenleer.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Je kunt ook zelf een opinie of encyclopedisch artikel op Kunstbus of Muziekbus plaatsen!

lexicon opinie

Test je algemene kennis op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 985.