kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 26-05-2008 voor het laatst bewerkt.

Sonia Delaunay-Terk

Oekraïens-Franse kunstenares, 14 november 1885 Gradizhsk – 5 december 1979 Parijs.

Sonia was getrouwd met Robert Delaunay. Haar oeuvre omvat onder meer schilderijen, textielontwerpen en decorontwerpen.

Zij ontwikkelde een stijl die een combinatie was van fauvisme en kubisme. In haar werk maakte ze veel gebruik van felle kleuren. Het ontstaan van die felle kleuren verkreeg ze via de reflectie van een prisma of van straatverlichting. Deze pure en vormige kleuren, hebben een vernieuwende effect, maar vooral een emotionele kracht in zich.
Sonia Terk en haar man Robert Delaunay ontwikkelen een postkubistische stroming met een eigen naam: het orfisme – vroeger synoniem met postkubisme. Het postkubisme (Section D'Or) is een vrij vage term die gehanteerd wordt om de Parijse kubistische schilderkunst aan te duiden die in onmiddellijke confrontatie met of als latere reactie op het oorspronkelijke kubisme van Braque en Picasso ontstaat. - orphisme, kubisme en abstractie. In 1931 trad ze tot de groep Abstraction-Création toe. Behalve mode vanaf 1912 heeft Sonja ook gobelins, mozaïeken, kostuums, tafelkleden, serviesgoed en dergelijke ontworpen.

Biografie
Sarah Ilinitchna Stern is geboren in Gradizhsk en is van joodse komaf. Om onbekende redenen verhuisde zij haar naar Sint-Petersburg, waar haar oom Henri Terk - een rijke advocaat - woonde. In 1890 werd ze geadopteerd door het gezin de Terk's en heette ze Sonia Terk.

Zij leerde Frans, Duits en Engels van de diverse gouvernantes en maakte reizen naar Duitsland, Zwitserland en Italië.

Vanaf haar achttiende studeerde zij in Karlsruhe (1903/04) en, in 1905, aan de Academie de la Palette in Parijs. Zij ontmoette op deze academie o.a. Ozenfant. Sonia blijkt in deze periode te zijn beinvloed door de impressionisten en door de fauvisten.

Sonia Terk is in haar leven tweemaal getrouwd geweest. De eerste keer was van 1908 tot februari 1910 met de Duitse verzamelaar en galeriehouder Wilhelm Uhde. Hij was met haar getrouwd vanwege zijn geaardheid: hij was homosexueel. Op deze manier kon Uhde zich zelf redden, terwijl Sonia met hem was getrouwd vanwege haar - echte -ouders die haar niet in de artistieke richting wilden hebben.

Stond zij al in contact met de Franse en Russische avant-garde, Uhde bracht haar in de directe kring van kunstenaars als Braque, Derain en Henri Rousseau le douanier.

In 1909 leerde ze haar echte liefde kennen, namelijk de Franse schilder Robert Delaunay. In november van het jaar 1910, trouwden zij. Al snel beviel Sonia van hun zoon Charles Delaunay.

Simultanisme
In 1910 ontstaan dan de simultane cirkelvormige composities waarin de ideeën van het Fauvisme en het Kubisme worden gecombineerd. Samen met haar man Robert Delaunay vangt Sonia Delaunay-Terk, opgeleid als beeldend kunstenaar, in het vooroorlogse Parijs de nieuwe klanken van het moderne leven op. Beiden worden, geïnspireerd door kleurtheorieën van de chemicus Chevreul, gegrepen door de werking van kleur. Het ‘simultanisme’, waarbij ze experimenteren met de invloed die gelijktijdig getoonde kleuren op elkaar hebben, heeft een non-figuratieve stijl tot gevolg met simpele, vaak geometrische vormen. Samen met Robert ontwierp zij een kleurentheorie, gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek waaruit bijvoorbeeld bleek dat blauw naast groen voor ons oog anders is dan blauw naast rood en dat sommige kleurcontrasten een schijn van beweging veroorzaken. Het 'simultanisme' van het echtpaar Delaunay werkte met kleurcontrasten en dissonanten. Daarvoor gebruikten zij eenvoudige basisvormen zoals de cirkel en het vierkant. Deze composities gebruikt ze rond 1913 op boekomslagen, in boekillustraties, textielontwerpen en andere illustraties en decoraties.

De kleurwerking verleent de composities beweging, ritme. Nieuwe ontwikkelingen, zoals de uitvinding van elektriciteit en jazz, hebben zichtbaar invloed op haar werk.

Terwijl de kubisten hun kleurenpalet drastisch reduceerden bleef Delaunay een vloed aan kleuren gebruiken tot verbazing, zelfs afkeer, van zijn generatiegenoten. Het was geen terugkeer naar het impressionisme, maar de wil om de dynamiek van de nieuwe tijd via kleur te visualiseren. Toen zijn vriend, schrijver Apollinaire, bij het begrip ‘simultaneïteit’ verwees naar de Italiaanse Futuristen reageerde Delaunay hierop dat zijn interesse uitsluitend lag bij ‘de beweeglijkheid van de kleur door het licht’. Ook in het werk van zijn vrouw Sonia Delaunay-Terk is deze obsessie voor de simultaneïteit van de kleur aanwezig.

Aanvankelijk ontworstelde Sonia Delaunay zich aan de traditionele indeling van schilderijen door een ander medium te kiezen, namelijk borduurwerk voor wandtapijten. Zo kon zij de lijn loslaten en kiezen voor kleurvlakken, waarbij zij de kleuren van Rousseau voor ogen had (zij lette dus op het kleurgebruik, terwijl anderen hem beoordeelden op zijn naieve stijl). Zij heeft duizenden variaties bedacht op de basisvormen en alles wat binnen handbereik lag ermee gedecoreerd. Eerst binnenshuis: quilts, boekbanden, kisten en kleding. Later ook voor buiten de eigen woning: kostuums voor films, toneel- en balletgezelschappen (de Ballets Russes), gordijnen, tapijten. Ze leverde ontwerpen voor de firma van Metz & Co., ja, zelfs een Citroën moest eraan geloven. De effecten zijn soms vergelijkbaar met die van de Duitse Bauhaus-beweging en een criticus merkte op dat Delaunay in haar ééntje in Frankrijk bereikte, waar men in Duitsland een hele school voor nodig had. Haar eerste simultanistische werk was een quilt voor haar zoon Charles in 1911. Het is een opmerkelijk werk, vooral omdat het feitelijke kubisme van Picasso en Braque's collages nog moest beginnen.

Samen met haar man stelde zij ongeveer 20 werken tentoon tijdens de 'Ersten Herbstsalon' te Berlijn in 1913. In hetzelfde jaar raakte zij bevriend met de dichter Blaise Cendrars. Samen ontwierpen zij het 'eerste simultane boek'.

Sonia Delaunay speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van het Franse kunstenaarsboek tijdens en na de Eerste Wereldoorlog. Samen met Blaise Cendrars maakte zij een leporello van meer dan twee meter lengte (La prose du Transsibérien, 1913) die nu wordt beschouwd als het meest vernieuwende boek uit die tijd van elkaar snel opvolgende kunststromingen.

Tijdens de vakantie in Spanje brak de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) uit. In Sonja's memoires begon Les Grandes Vacances. Samen met haar man Robert en haar in januari 1911 geboren zoon Charles verbleef zij lange tijd in Spanje en Portugal.

Door de Russische Revolutie stopte haar maandelijkse toelage en moest zij in Madrid een boetiek beginnen voor kunstnijverheid, accessoires en mode onder de naam 'Casa Sonia'.

Voor Diaghilev ontwierp zij in 1918 kostuums voor het ballet 'Cléopâtre', terwijl haar man de decors ontwierp en voor 'Aïda'.

Ze keert begin 20er jaren van de vorige eeuw terug naar Parijs waar ze in contact komt met de surrealisten. o.a. Breton. Gaat in Parijs haar schilderstijl in de mode en in textielontwerpen toepassen. Half twintiger jaren opent ze haar eigen mode-atelier, waarmee zij grote invloed kreeg op de mode.

Voor het Amsterdamse warenhuis Metz & Co ontwerpt ze tussen 1926 en 1930 meer dan 200 stoffen. Het dynamische ontwerp van deze stof maakt Delaunay in 1928, de print is in 1953 herdrukt.

Werkt van 1935 tot en met 1937, samen met Robert Delaunay aan een muurschildering voor de Wereldtentoonstelling van Parijs. Richt samen met anderen de Salon des Réalités Nouvelles op in 1939.

de Tweede Wereldoorlog werkte zij een paar keer samen met de dadaïstische auteur Tristan Tzara, die zij al heel lang kende. Deze tweede periode van het Franse kunstenaarsboek werd voornamelijk bepaald door de lithografische techniek, zoals die door drukker Mourlot voor galerie en uitgeverij Maeght werd toegepast. Het was de tijd van lithoboeken van Picasso, Braque, Miró en later Bram van Velde. Delaunay echter paste deze reproductietechniek niet toe voor de gedichten van Tzara, maar maakte originele schilderingen. Voor dit boek, Le fruit permis, uitgegeven in 1956 door Caractères in Parijs maakte zij vier van zulke gouaches.
Dichter Tristan Tzara werd geboren in Roemenië, schreef de eerste dadaïstische teksten in Zürich en bracht de beweging van Dada in 1919 met zich mee naar Parijs. Sonia Delaunay onderhield met hem een levenslange vriendschap, die begon nadat Robert Delaunay een bijdrage leverde voor het tijdschrift Dada. Tzara schreef speciaal voor Delaunay een gedicht bij de opening van haar boetiek Simultané op de internationale art-decobeurs van 1925. De dada-beweging werd als nihilistisch bestempeld, vanwege de systematische aanval op grammatica en woordbetekenis. Tzara was geïnteresseerd in primitieve uitdrukkingsmogelijkheden, maar zou zich later tot surrealist en nog later tot lyrisch dichter ontwikkelen. Hij was een aanhanger van de communistische partij; ook was hij actief in het verzet in de Tweede Wereldoorlog.
Na de Tweede Wereldoorlog illustreerde Sonia Delaunay twee boeken van Tzara. Dit eerste bevat negen gedichten en stamt uit 1956. Delaunay koos voor de illustraties de pochoir-techniek en gebruikte dus sjablonen waaruit het te schilderen vlak is weggesneden. Voor iedere kleur werd een sjabloon gemaakt en de combinatie moest dus van te voren als geheel worden overdacht. Die sjablonen liet zij meestal door anderen vervaardigen; het inschilderen met plakkaatverf (in andere boeken ook aquarel) is handwerk en dat deed ze zelf. De randen zijn wat rafelig, want zij wilde het handwerk benadrukken door mechanische lijnen te vermijden. Hier en daar zijn begrenzingen en vlakken zichtbaar met een penseel bijgewerkt, de kleuren dekken niet overal waardoor het geheel transparant blijft, de kleuren zijn nog steeds buitengewoon fris, levendig, intens, dartel zelfs en overtuigend. De typografie van het boek is niet opzienbarend. De oplage bedraagt zestig exemplaren. - Parijs.

Ze was de eerste vrouwelijke kunstenaar die nog tijdens haar leven geëerd werd met een retrospectief in het Louvre in 1964 en in 1975 werd ze officier in het Franse Légion d'honneur.

Ter gelegenheid van haar negentigste verjaardag werd in 1975 een Hommage à Sonja Delaunay gehouden in het Musée National d'Art Moderne. Sonja stierf op 5 december 1979 in Parijs.

Websites: www.kubisme.info/kb005.html


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 524.