kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 22 12 2016 12:17 voor het laatst bewerkt.

tempera

[Italiaans] Schilderstechniek waarbij met ei of colloïde(op lijm gelijkende stof) gebonden kleuren op een gips- of krijtondergrond worden geschilderd. Tempera werd vooral voor de opkomst van de olieschilderkunst in de 15e eeuw gebruikt (bijv. bij de paneelschilderkunst in de Middeleeuwen).

Het woord tempera - dat afstamt van het latijnse temperare (mengen) - wordt gebruikt als aanduiding voor mengsels van waterige en niet-waterige bindmiddelen. Zo'n mengsel is een emulsie die van zichzelf al stabiel is, zoals eigeel. Doet men lijnolie in een glas water, dan blijft de olie op het water drijven. Door schudden kan men beiden weliswaar mengen, maar na enige minuten komt de olie weer boven. Brengt men voor het schudden een weinig natronloog in de vloeistof, dan ontmengen de beide vloeistoffen zich niet meer, maar vormen een emulsie van oliedeeltjes in water. Zo is melk een emulsie van kleine vetbolletjes, die eiwit, melksuiker en zouten bevat. Mayonaise b.v. is een emulsie van sla-olie en azijn gemengd met eidooier. Emulsie is dus geen chemische verbinding maar een fysische en is weer te ontmengen. De emulgator - natronloog - heeft dus de emulsie toe stand gebracht. Deze emulsie heeft een zeepkarakter. Echte zepen zijn emulgators. Natronloog tast echter de pigmenten aan en droogt nooit. Het kippen ei is de beste emulgator, die noch de olie noch de pigmenten aantast, het droogt goed.

Een water-in-olie emulsie kan verdund worden met terpentijn en een olie-in-water emulsie met water. Eigeel is een olie-in-water emulsie. Druppeltjes van een oliebestanddeel zijn geëmulgeerd in een oplossing van eiwitten in water. Bij het drogen van deze verf verdampt eerst het water, waarna de eiwitten worden gedenatureerd. Dit betekent dat het eiwit zo verandert, dat het niet meer in water oplosbaar is en een sterke verflaag vormt. Het grootste deel van de olie-achtige bestanddelen verandert chemisch niet. Men neemt aan dat het de verf enigszins soepel houdt door als weekmaker op te treden.

Schilderen met eitempera leent zich niet voor spontaan werken: je moet vooraf goed plannen wat je gaat doen. Want eenmaal gemaakte 'fouten' kun je niet of nauwelijks herstellen. De verf droogt onder invloed van licht heel snel waardoor er precieze, heldere vormen ontstaan. Het is moeilijk er een vloeiende modellering mee aan te brengen. Om overgangen van licht naar donker en van de ene kleur naar de andere te krijgen, zouden verven van aangrenzende partijen te snel door elkaar moeten worden gewerkt. Het is gemakkelijker om overgangen te verkrijgen door dunne verflaagjes te laten overlappen of door arcering van de overgangen. Op veel schilderijen zijn de typische arceringen van temperaverf heel goed te zien. Doordat deze emulsie vrij dun, laag voor laag wordt opgebracht is tempera een tijdrovende techniek. Daarnaast oogt de verf fluweelachtig.

Uit chemisch onderzoek van vroeg Italiaanse schilderingen op paneel bleek dat, in het geval van een temperaschildering, meestal eidooiers waren gebruikt. Dit komt overeen met de aanbevelingen van Cennino Cennini in Il Libro del l'Arte van rond 1390. Cennini raadde aan om bij het maken van de verf op het palet ongeveer gelijke delen eigeel en pigment te nemen. De pigmenten werden in water fijngemalen en in potjes onder water bewaard.

De zuivere, niet glanzende kleursubstantie bij de temperatechniek werd in de Middeleeuwen door een vernislaag tot glanzen gebracht, terwijl men tegenwoordig juist haar matte oppervlak waardeert, die door het ontbreken van olie wordt veroorzaakt.

Zelf Tempera Maken:
Er bestaan verschillende recepten voor het klaarmaken van het eigeel dat als bindmiddel voor de verf (temperaverf) zal dienen. Er zijn ook klaargemaakte temperaverven in de handel te koop, maar het is beter ze zelf te maken omdat de eerste bewaarmiddelen bevatten die de duurzaamheid van sommige pigmenten kunnen schaden.

1. Een eierdooier vermengd met een gelijke hoeveelheid regenwater of bier of wijn (leidingwater bevat veel kalk).
2. Eigeel + olie + water in gelijke hoeveelheid.

Bovenstaande colloïden zijn te verschilderen met water. Conserveren van het ei is nodig met carbolzuur, kamfer of Dettol. Spijk-olie is een lavendelolie uit de lavendula spica Deze olie bevat kamfer en wordt daarom als conserveringsmiddel in lijm- en tempera-emulsies gebruikt.

3. Olietempera: Ei + 7 delen water + 16 delen lijnolie. niet te verschilderen met water. Schildermedium is hier verdunde emulsie ( met terpentine ) of verdunde vernis ( 1 op 4 ). Conservering toevoegen - druppelsalysil - zuur - dettol of snufje bensoë - zure natron.

4. Wastempera: 2 delen verzeepte bijenwas + 1 ei + 1 deel vernis. Te verschilderen met water, waarin een beetje wastempera.

5. Caseïne tempera: Caseïne 25 gram + 125 delen olie + 125 delen water. Caseïne = kwark, verkregen uit afgeroomde zure melk; wordt met 10 gram potas of soda opgelost in water; leent zich goed voor decoratie van grote oppervlakken; wordt veel voor muurschilderingen gebruikt; water in de buitenfase, te verschilderen met water.

Om de pigmenten te bereiden worden ze met een beetje water gemengd tot een homogene pasta bekomen wordt.

Klaarmaken van het kleurenpalet
Op een palet (een eenvoudig wit porseleinen bord is al voldoende) een beetje kleurpasta leggen, het verdunnen met een of twee druppels emulsie en mengen met een penseel. Het bekomen mengsel moet homogeen zijn en stabiel bij het roeren. Als pigmentkorrels loskomen van de mengeling, wat emulsie toevoegen. Als de kleur te 'olieachtig' is, enkele druppels water toevoegen.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 2097.