kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 28-04-2011 voor het laatst bewerkt.

Veelluik

Een drieluik of triptiek (van het Griekse woord triptychon dat met tri voor drie en met ptychē voor vouw staat) is een geschilderde voorstelling op drie (meestal houten) panelen die met scharnieren verbonden zijn zodat deze geopend of gesloten kunnen worden. Het rechter en linker zijpaneel zijn samen net zo breed als het middenpaneel. Op de achterzijden van deze zijpanelen bevinden zich eveneens afbeeldingen, grisailles en/of wapenschilden die zichtbaar worden bij sluiting van het triptiek. Vaak hebben triptieken ook fraai houtsnijwerk.

veelluiken waren vooral gebruikelijk in de Renaissance die werden gemaakt door schilders als Hans Memling en Jeroen Bosch en worden vooral in altaarstukken in kerken toegepast.

De opdracht voor een veelluik werd vaak gegeven door een of meer rijke opdrachtgevers die dan zelf op de zijpanelen van de triptiek vereeuwigd wilden worden. Er werden dan ook wel regelmatig missen opgedragen om het zielenheil van deze schenkers te bevorderen. En zo zagen bijvoorbeeld de zieken in het Hôtel-Dieu, een voormalig ziekenhuis voor de armen, in Beaune alle dagen de schenkers met hun patroonheilige op de 7 panelen tellende polyptiek 'Het Laatste Oordeel' van Rogier van der Weyden.

Tijdens het grootste deel van het kerkelijk jaar was de triptiek gesloten en zagen de mensen alleen de buitenpanelen. Op feestdagen werd voor de gewone mensen het centrale paneel geopend. Zo kunnen de parochianen van Sint-Baafskathedraal in Gent nog altijd op feestdagen naar de polyptiek 'Het Lam Gods' van Hubert en Jan van Eyck gaan kijken.

Een polyptiek is een paneelschilderij dat uit meer dan drie delen bestaat. Dit genre kwam voort uit het katholieke altaarstuk en is schaars. De meeste polyptieken zijn van aanzienlijke grootte en werden veelal op bestelling gemaakt door rijke schenkers, die dan werden afgebeeld op de buitenzijde.

Een diptiek is juist een tweeluik, van het Grieks diptychos: "dubbelgevouwen", waarbij de twee panelen van dezelfde vorm en omvang zijn. Aan de binnenkant bevinden zich meestal twee afzonderlijke beelden, terwijl de buitenkant vaak gemarmerd of beschilderd is als een waardevolle steensoort. De diptiek was kleiner dan de altaarstukken en stond bij geestelijken en gegoede burgers thuis op een lessenaar, hing aan de wand in een studeervertrek of kon door het handig formaat mee op reis genomen worden. Na de dood van de opdrachtgever kwam het diptiek veelal terecht in een kapel boven diens graf.

Diptiek en de Vlaamse Primitieven
Het diptiek was in de tijd van de Vlaamse Primitieven een gewild voorwerp dat voortkwam uit een samenleving waarin vroomheid, verinnerlijking en persoonlijke devotie en prestige een voorname plaats innamen. De diptieken beelden op het ene luik veelal het portret van de vorstelijke schenker af in oogcontact met de Madonna op het andere luik. Kenmerkend van de Middeleeuwse diptieken is de verstilde schoonheid ervan waarin producten van ongekende weelde werden afgebeeld zoals kostbare stoffen, schitterende siervoorwerpen en zeldzame edelstenen. Het diptiek markeert het ontstaan van de techniek van het virtuoos schilderen met olieverf, die in tegenstelling tot tempera meer mogelijkheden bood tot precieze stofuitdrukking. Juist een onderwerp waar de school der Vlaamse Primitieven sterk in uitblonk.

Bekende diptieken zijn onder meer "de Zondeval" van Hugo van der Goes, de "Madonna met twee engelen" en "Christus neemt afscheid van zijn moeder" van Gerard David, "Maria in gebed" en "Christus als Verlosser" van Quinten Metsys.

(In de Oudheid was een diptiek een tweedelig, opvouwbaar schrijftafeltje van hout, ivoor of edelmetaal dat aan de binnenkant een beschrijfbare waslaag bevatte en aan de buitenkant was versierd met reliëfs. Uit de 20e eeuw kennen we dan bijv. weer het dubbelwerk met zeefdruktechniek als b.v. de "Marilyn-diptiek" uit 1962 van Andy Warhol.)


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 4.