kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Beatrijs

Middelnederlandse Marialegende, bestaande uit 1038 verzen, ca. 1300, Brabant

De dichter van Beatrijs is onbekend. Als mogelijke auteur is genoemd Diederic van Assenede, de dichter van Floris ende Blancefloer. Omdat het oorspronkelijke werk geen titel had, geeft men aan het stuk meestal de naam van het hoofdpersonage, Beatrijs.

Het Beatrijsverhaal was al langer bekend. De legende, wellicht in de 12de eeuw ontstaan, verspreidde zich zozeer dat Robert Guiette in La légende de la sacristine (1927) kon wijzen op 54 middeleeuwse en ca 150 latere versies in Latijn, Frans, Duits, Spaans, Oudnoors en zelfs Arabisch. De oorsprong is onbekend; de oudste gevonden tekst dagtekent uit het begin van de 13de eeuw.
De auteur van het Middelnederlandse gedicht vond inspiratie bij de cisterciënzermonnik Caesarius van Heisterbach, die de verliefde en berouwvolle non liet optreden in zijn Dialogus Miraculorum (1223) en Libri Octo Miraculorum (1227), twee verzamelingen vrome verhalen.

De Beatrijs is onbetwist één van de topstukken van de Koninklijke Bibliotheek. Dit 'juweel in onze geestelijke literatuur' is voor heel veel Nederlanders hét voorbeeld van een Middeleeuwse tekst. Veel Nederlanders hebben op school van Beatrijs gehoord, maar velen weten niet dat de berijmde Middelnederlandse versie van de legende over Beatrijs alleen maar is overgeleverd in één rijkversierd handschrift uit de Koninklijke Bibliotheek. Via deze website maakt de Koninklijke Bibliotheek dit topstuk uit haar collectie nu voor iedereen toegankelijk. wonder (vs. 787-864) en ten slotte het hernieuwde verblijf in het klooster. In tegenstelling tot verwante motieven van Mariawonderen wordt in de Beatrijs geen aanraking met de duivel, geen zwarte magie en geen spectaculair mirakel aangetroffen. Alle aandacht wordt gericht op deze jonge vrouw en op de duurzame liefde van Maria.

De tekstkritiek heeft zich beziggehouden met de vraag of een aantal gebeden niet als tussenvoegsels dienen te worden beschouwd en of het slotgedeelte wel van de oorspronkelijke auteur is.

Het verhaal
Beatrijs, een jonge vrouw uit een adellijke familie, is kosteres in een klooster. Uit liefde voor een jeugdvriend verlaat ze op een nacht het klooster in stilte.

Als Beatrijs het klooster verlaat, laat ze haar kloostergewaad achter bij het altaar van Maria. In haar hemd betreedt ze de tuin waar haar lief al wacht. ( zie Beatrijs schaamt zich als ze in haar hemd de tuin inkomt. Niet omdat ze preuts is, maar omdat ze de kleding draagt van iemand die boete doet. Opstandige edelen die gestraft werden, moesten op blote voeten en gekleed in een hemd om genade smeken bij hun heer. Beatrijs weet dit als adellijke vrouw. Haar lief geeft haar daarom meteen de kans zich in mooie kleren te steken, precies zoals het een adellijke dame past. Het stond haar veel beter dan het kloostergewaad, zo zegt de verteller. Aan dit voorbeeld zien we dat het vrome verhaal over Beatrijs helemaal is aangepast aan de wereld van edelen.

Zeven jaar lang leven Beatrijs en haar lief in rijkdom en ze krijgen twee kinderen. Maar wanneer het geld op is, gaat hij ervandoor. Beatrijs staat er alleen voor.

Omwille van haar adellijke afkomst is ze te trots om te bedelen. Dit zou binnen de stadsmuren moeten gebeuren, waar ze herkend zou kunnen worden. Daarom verkiest ze om haar lichaam te verkopen, wat meer in het geheim gebeurt, dit wil zeggen buiten de stadswallen. Ondanks haar zondige leefwijze blijft Beatrijs Maria trouw doordat ze elke dag tot haar bidt.

Ook de manier waarop ze zich in leven houdt als haar man haar heeft verlaten, heeft hiermee te maken. Beatrijs heeft geen beroep geleerd; ze kan aan de kost komen door te gaan bedelen. Maar bedelarij is de grootst denkbare schande omdat het in alle openheid gebeurt. Dan kun je nog beter in het geheim je lichaam verkopen. Dat is ook een schande, maar niet zichtbaar voor de hele wereld en dus minder erg.

Het Nederlandse gedicht over Beatrijs is een bewerking van een ouder verhaal. De dichter heeft een kort exempel uitgewerkt tot een aangrijpend verhaal dat heel herkenbaar was voor zijn adellijke publiek. Die edelen begrepen heel goed waarom Beatrijs zich schaamde toen ze in haar hemd stond en waarom ze liever hoer werd dan ging bedelen. En omdat ze Beatrijs herkenden als iemand uit hun eigen wereld, maakte de boodschap zoveel te meer indruk: wanneer je ondanks alles blijft vertrouwen op Maria, dan blijft Maria trouw aan jou.

Gedurende zeven jaar verdient ze de kost als hoer, maar uiteindelijk krijgt ze berouw. Dit motiveert Beatrijs om haar trots opzij te zetten en toch te gaan bedelen. Door voor een zwerversbestaan te kiezen, hoeft ze zich niet te vernederen binnen haar eigen stad. Al bedelend keert ze met haar kinderen terug naar de streek van haar vroegere klooster. Daar hoort ze dat de kosteres nog steeds in het klooster is: Maria heeft al die jaren haar plaats ingenomen. Niemand in het klooster heeft Beatrijs’ afwezigheid gemerkt.

Nadat ze haar kinderen heeft achtergelaten bij een weduwe die voor hen zal zorgen, gaat ze terug naar het klooster dat ze veertien jaar eerder heeft verlaten. Vanaf nu is zij opnieuw kosteres. Toch wordt ze nog gekweld door schuldgevoelens. Ze biecht alles op aan een abt die het klooster bezoekt. Hij scheldt haar alle zonden kwijt. Wel vertelt hij het verhaal, als een leerzaam exempel, in een preek, maar zó dat niemand weet dat het over Beatrijs gaat.

(De Beatrijs is een anoniem gedicht, vermoedelijk uit de tweede helft van de dertiende eeuw, gebaseerd op een oudere legende. Mogelijk zijn er twee auteurs. De tweede heeft er volgens die theorie een stukje bijgeschreven om reclame te maken voor de biecht.)

De volledige tekst is uitgegeven in Beatrijs. Een middeleeuws Maria-mirakel. Vertaald door Willem Wilmink, met een inleiding en een teksteditie door Theo Meder. (Nederlandse Klassieken) Amsterdam, 1995. Deze uitgave van Beatrijs is ook on line raadpleegbaar in de dbnl. ( www.dbnl.org/tekst/_bea001beat01 )

Websites: nl.wikipedia.org, www.xs4all.nl/~wjsn


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 572.

Tweets by kunstbus