kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 07-01-2016 voor het laatst bewerkt.

Carlo Goldoni

Carlo Goldoni door Alessandro Longhi

Italiaans toneelschrijver, librettist en komedieschrijver, geboren 25 februari 1707 Venetië - overleden 6 februari 1793 Parijs.

Van beroep was hij advocaat, maar de advocatuur heeft hij slechts enkele jaren beoefend. Goldoni hervormde het Italiaanse theater in de 18de eeuw en portretteerde het Venetiaanse leven in zijn meeste stukken. Daarmee zorgde hij ervoor dat de aloude commedia dell'arte uit de mode raakte. Goldoni was de schepper van het blijspel in Italië. Hij voerde het realisme in (maakte aan het echte leven gespiegelde komedies) en gaf blijk van democratisch voelen. Een bepaalde ontwikkeling van zijn talent, te toetsen aan de opeenvolging van de stukken, ontbreekt. Wel blijkt uit zijn latere werk zijn respect voor de midden- en lagere klassen en voor vrouwen in het bijzonder.
Als blijspelschrijver bouwde hij wel voort op de Commedia dell'arte, maar distantieerde zich van haar improvisatiekarakter door alle rollen van zijn stukken geheel uit te schrijven, waarmee hij de grondlegger werd van het moderne theater.

Carlo Goldoni is een zeer vruchtbaar toneelauteur geweest; hij is het type van iemand, die zijn leven aan het toneel heeft weggeschonken, want behalve schrijver van toneelstukken was hij zelf ook acteur en liet voor die functie zelfs de juristerij lopen. Zijn stijl houdt nauw verband met de Commedia dell'Arte, maar heeft de invloed van Molière ondergaan, zoals ook uit Der Diener Zweier Herren duidelijk genoeg blijkt: zijn betekenis is, dat hij de traditie van Molière wist te combineren met de eisen der Venetianen, voor wie hij zijn comedie schreef. De typen van Goldoni zijn dus niet de personages, die in het milieu van Molière de aandacht trokken, maar, op zijn Italiaans, de ‘goede vrouw’, de ‘sluwe weduwe’, de ‘huwbare Pamela’ en zowaar ook een ‘ingebeelde zieke’. Het pleizier der Italianen in dwaze situaties en potsierlijke vergissingen spreekt overal uit zijn werk. - Biografie
Als jongen liep hij van school om een reizende troep toneelspelers te volgen. Al op 8 jarige leeftijd schreef hij zijn eerste komedie, in totaal zouden het er ongeveer 150 worden.

Goldoni studeerde rechten te Pavia, maar moest deze stad in 1726 verlaten als gevolg van een satire gericht tegen de plaatselijke dames. Hij promoveerde uiteindelijk in Padua waar hij zich vestigde als advocaat, maar zijn hartstocht gold toch het theater. In 1734 voegde hij zich bij de theatergroep van Imer, waarvoor hij negen jaar lang de stukken schreef en o.a. zijn bejubelde tragikomedie Belisario opvoerde, alsmede enige ‘comédies à sujet’, die hem de kans gaven te experimenteren met de hervorming die hem voor ogen stond: het publiek behoedzaam te winnen voor een natuurgetrouwe, geheel ‘uitgeschreven’ komedie in plaats van de geïmproviseerde van de nog altijd gangbare Commedia dell'Arte.

Zijn eersteling in die zin, Mòmolo Cortesan (1738), is nog een overgang. Alleen de hoofdrol is uitgeschreven, de andere rollen zijn nog aan de improvisatie overgelaten. Goldoni, die in 1736 trouwde, is in deze periode manager van het Teatro San Giovanni Christomo, een operahuis in Venetië. Pas in zijn geestige Donna di Garbo (1743) is de breuk met het oude theater totaal.

Van 1741 tot 1743 was Goldoni in Venetië consul van de republiek Genua. Daarna vestigde hij zich als advocaat in Pisa.

Na een korte pauze keerde hij terug in het toneel met Il servitore di due padroni Knecht van twee meesters. Goldoni zelf schreef hierover: “Nu heb ik een komedie gemaakt met veel korte levendige scènes die vloeiend in elkaar overgaan in één doorlopende actie, in een continue beweging, waarin komische acteurs niets anders te doen hebben dan zich te laten leiden, meer door de actie dan door de woorden.”
Florindo is, nadat hij per ongeluk de broer van zijn Beatrice heeft gedood, in allerijl naar Venetië gevlucht. Vermomd in mannenkleren is Beatrice haar geliefde achterna gereisd. Omdat Truffaldino, de slecht betaalde knecht van Beatrice ook in dienst is getreden van Florindo, is hem er alles aan gelegen te voorkomen dat de beiden 'heren' elkaar ook daadwerkelijk treffen. Dit leidt tot een aantal hilarische misverstanden en verwikkelingen.

Commedia Nuova
Goldoni verafschuwde de stukken van de Commedia dell'Arte om hun vulgariteit, de scherts, het irreële en het gebrek aan zedelijke waarden. Hij verving de voorgaande elementen door humor, sentiment en realiteit. Zo ontstond de "Commedia Nuova".
Het komediespel stond in die tijd nog volledig in de traditie van de commedia dell'arte. Deze stijl was halverwege de zestiende eeuw ontstaan en bloeide tot in de eerste helft van de zeventiende eeuw.
De acteurs speelden met maskers en beeldden stereotiepe figuren uit. Zo had je de Zanni oftewel de knechten, die op een drukke, beweeglijke manier voor allerlei grappen zorgden. Je had de Capitano, een Spaanse macho-achtige opschepper met een hazenhartje. Je had de twee vaderfiguren, Pantalone en Dottore, die iets minder komisch waren dan de Zanni. Pantalone was de gierige, rijke Venetiaanse koopman en Dottore de weinig welgestelde geleerde uit Bologna. En er waren de geliefden of Innamorati.
De scènes werden geïmproviseerd aan de hand van een scenario. Het plot kwam er meestal op neer dat twee liefdesparen elkaar moesten vinden, wat dan gedwarsboomd werd door de vaders en in de war werd geschopt door de Zanni, om uiteindelijk allemaal toch goed te komen.
Naarmate een type komischer was, speelde het met een volledig masker. Zo speelden de Zanni met een vrijwel volledig masker en de Innamorati geheel zonder masker.
Ten tijde van Goldoni echter was deze ooit zo levendige commedia dell'arte verworden tot een holle, vastgeroeste vorm. Hierin wilde Goldoni verandering brengen. Hij zette spelers er toe aan zonder masker te spelen en ging er toe over de teksten volledig uit te schrijven. De knecht van twee meesters neemt binnen Goldoni's vernieuwend werk een bijzondere plaats in. In 1738 had Goldoni voor het eerste een rol helemaal uitgeschreven, voor Antonio Sacchi, een beroemde vertolker van de domme knecht Truffaldino. In 1748 schreef hij op verzoek van Sacchi het scenario De knecht van twee meesters. Dit scenario werkte hij een jaar later uit tot een volledig stuk. De personages dragen nog de namen van de commedia dell'arte figuren, en het plot draait weer om het bij elkaar brengen van twee paren geliefden, maar de personages zijn menselijker, herkenbaarder en geloofwaardiger dan in een traditioneel commedia dell'arte stuk en de inhoud is veel minder vrijblijvend.
Inmiddels is De knecht van twee meesters Goldoni's beroemdste en meest gespeelde komedie. Juist omdat het zo op het scharnierpunt tussen de traditie en de vernieuwing geschreven is, zijn er veel, zeer verschillende opvoeringen van geweest, en nodigt het steeds opnieuw uit om gespeeld te worden. - acteurs die in Venetië het Teatro Sant' Angelo bespeelde, definitief een broodschrijver door zich als huisschrijver aan Medebach's groep te verbinden. Van 1748 tot 1762 beleefde Goldoni zijn vruchtbaarste periode. Hij schreef gemiddeld acht komedies per jaar waaronder La vedova scaltra (1748), La putta onorate (1749) en het befaamde La locandiera (De Herbergierster)(1753).

Zijn opvattingen over toneel legde hij vast in 'Il teatro comico' (1750).

Na onmin met Medebac ging Goldoni over naar het Teatro San Luca van de patriciër Vendramin en bracht daar in negen jaar tijd een stroom van stukken tot stand : o.a. Il campiello (1756), I Rusteghi (1760) waarop Wolf-Ferrari in 1906 een opera schreef, en Le baruffe chiozzotte (Kabaal in Chiogga)(1762).

In zijn komedie Il campiello presenteert Goldoni de dag van een beignetbakster, een fritoler. Het pleintje werd geschreven voor het Carnaval in Venetië van 1756. Het is geen intrigestuk, maar een aaneenschakeling van bonte taferelen.
Op het pleintje wonen enkele arme, oude weduwen die hun dochters - respectievelijk zoon - zo snel mogelijk willen uithuwelijken teneinde zelf weer "onder de pannen" te geraken. Maar er wonen ook enkele buitenstaanders: de Cavaliere, signore Fabrizio en diens nichtje Gasparina, alledrie afkomstig uit Napels. Zij representeren twee sociale groepen die schril contrasteren met de ruwe 'autochtone' bewoners: de Cavaliere vormt een laatste manifestatie van de uitstervende ridder à la Don Quichote en Fabrizio en zijn nichtje staan voor de ijdele bourgeoisie. Zo bekeken gaat dit stuk dus ook over sociale uitsluiting, over de onwil van de bewoners van het pleintje om indringers te laten integreren, maar ook over hun sluwheid om optimaal van die indringers te profiteren.
Hoewel deze sociale dimensie onmiskenbaar aanwezig is, is Het pleintje allesbehalve moraliserend. Goldoni slaagt er integendeel in om een heerlijk komisch spektakel te maken dat wel schatplichtig is aan de Commedia dell'arte, maar waarin de personages toch meer zijn dan types zonder psychologie. Op die manier ontstaat een rijkgeschakeerd beeld van de maatschappij van die tijd en wel beschouwd ook van heel wat maatschappelijke verhoudingen en menselijke gedragingen uit onze tijd.

Intussen was hij in conflict gekomen met een aantal grote figuren uit de Italiaanse theatertraditie. Pietro Chiari en vooral Carlo Gozzi, verweten hem de vernietiging van de oude komedietraditie. Deze voortdurende en vaak unfaire strijd deed hem in 1762 de functie van directeur en schrijver bij de Comédie Italienne in Parijs aannemen. Hier schreef hij het geniale Le bourru bienfaisant (1771), maar ook zijn beminnelijke Mémoires, voltooid in 1787, twee jaar voor het uitbreken van de Franse Revolutie.

Na een bewogen leven als advocaat, toneelschrijver en toneelspeler belandde hij in 1764 in Frankrijk waar hij ook toneelstukken schreef in het Frans. De Franse Revolutie schafte zijn pensioen af, zodat hij de laatste jaren van zijn leven doorbracht in bijzonder pijnlijke financiële omstandigheden. Hij stierf in armoede, een enorm oeuvre achterlatend : 5 tragedies, 57 tragikomedies, 137 komedies, 57 scenario’s voor commedia dell’arte en nog talrijke operalibretti.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 48.