kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Cornelis Kiliaan

Op zondag 15 april 2007 zal het vierhonderd jaar geleden zijn dat Cornelis Kiliaan overleed. Hoewel deze taalkundige een grote rol heeft gespeeld in de geschiedenis van de Nederlandse woordenschat, doet zijn naam misschien niet meteen een belletje rinkelen. Wie was Kiliaan en waarom is hij zo belangrijk geweest ?

Van Duffel tot Antwerpen: het leven van Kiliaan
Wanneer Cornelis Kiliaan geboren werd, is uit de bronnen moeilijk op te maken. Zeker is dat het rond 1530 moet zijn geweest en dat zijn wieg in Duffel stond. Kiliaan is trouwens bekend onder verschillende namen. Officieel heet hij Cornelis Abts van Kiele, maar zelf ondertekende hij documenten met ‘Cornelis van Kiel(e)’ en ‘C. Kiel’. Naar de gewoonte van zijn tijd werd zijn naam ook dikwijls naar het Latijn omgezet: Cornelius Kilianus. Deze variant werd uiteindelijk vernederlandst tot Kiliaan, de naam waaronder hij vandaag nog bekend is.

Zijn ouders, Hendrick Abts van Kiele en Anna Rechtstraets, waren welstellende burgers van het dorp. Zijn vader stierf toen hij nog minderjarig was, zijn moeder in 1564. Door het vroege overlijden van zijn zus kreeg hij het volledige familiebezit in handen,en hoefde hij zich voor de rest van zijn leven weinig financiële zorgen te maken.

In 1548 trok Kiliaan naar de Leuvense universiteit om er Latijn, Grieks, Hebreeuws en rechten te studeren. Na zijn studies kon hij aan de slag in de pas opgerichte drukkerij van Christophe Plantin, die zou uitgroeien tot één van de grootste drukkerijen van Europa. Hij begon onderaan de ladder als letterzetter en drukker, tot hij in 1558 werd gepromoveerd tot meesterknecht. Plantin geloofde duidelijk in de kwaliteiten van Kiliaan, want in 1565 werd hij benoemd tot corrector of proeflezer, in die tijd een goedbetaalde functie voorbehouden voor wetenschappers.

Kiliaan deed echter meer dan het verbeteren van het werk van anderen. Zijn talenknobbel bezorgde hem een waaier aan opdrachten. Zo werkte Kiliaan mee aan de Polyglotbijbel. Deze achtdelige wetenschappelijke editie van de bijbel in de drie grondtalen (Hebreeuws, Aramees en Grieks), aangevuld met Syrische en Latijnse vertalingen, behoort tot de wonderen van de vroege boekdrukkunst. Daarnaast vertaalde hij verschillende werken naar het Nederlands en was hij een veelgevraagd dichter. Ook de overheid zag brood in de talenten van Kiliaan. Rond 1580 werkte hij voor de inlichtingendienst van de opstandige Nederlanden en vertaalde hij onder meer op de Spanjaarden buitgemaakte documenten.

Op 50-jarige leeftijd trouwde hij met Marie Bosmans met wie hij 3 dochters kreeg: Catharina, Maria en Anna. Na amper 8 jaar huwelijk sterft Marie. Een jaar later overlijdt ook Christophe Plantin, en wordt de drukkerij overgenomen door diens schoonzoon Jan Moretus. Kiliaans magnum opus moet dan nog verschijnen. In 1599, wanneer Kiliaan ongeveer 70 jaar was, werd het Etymologicum teutonicae linguae uitgegeven, het eerste verklarende woordenboek van de Nederlandse taal, het resultaat van bijna 40 jaar studie. Het werk kende grote bijval en bleef tot het einde van de achttiende eeuw het standaardwoordenboek.

Zelf heeft Kiliaan niet meer kunnen genieten van het succes van dit werk. Roem en erkenning waren ook niet zijn drijfveren. Hij leefde ietwat in de schaduw van de grote wetenschappers van zijn tijd, die dan wel zijn werklust apprecieerden, maar hem niet als een humanist pur sang beschouwden.

In 1604 nam hij ontslag bij de Plantijnse drukkerij wegens een aanslepende ziekte. Hij overleed op 15 april 1607 en kreeg een bescheiden begrafenis in de Onze-Lieve-Vrouwkerk te Antwerpen.

Hij leerde zijn volk vertalen….
Nog in 1976 erkende hoofdredacteur Kruyskamp in zijn inleiding dat de Grote Van Dale schatplichtig is aan het werk van Kiliaan. Met het Etymologicum realiseerde deze in 1599 immers het eerste verklarende woordenboek van het Nederlands. Het kende onmiddellijk grote bijval: tot en met het einde van de achttiende eeuw gold het als het standaardwoordenboek en werd het verschillende keren herdrukt. Niet zonder reden wordt Kiliaan dan ook beschouwd als de grootste lexicograaf van de Lage Landen.

Het was zijn werkgever Christophe Plantin die Kiliaan de opdracht gaf om woordenboeken voor het Nederlands samen te stellen. Sinds de Renaissance streefden wetenschappers naar een volledige inventarisatie van de woordenschat, te beginnen met het Latijn. De Parijse uitgever Robert Estienne had in dat opzicht baanbrekend werk geleverd met zijn serie woordenboeken Latijn-Frans en Frans-Latijn, en Plantin wilde dat Kiliaan voor het Nederlands hetzelfde deed. De eerste werken van Kiliaan waren weinig origineel, hoewel ze van groot maatschappelijk nut bleken te zijn. In 1562 verscheen er een viertalig woordenboek, het Dictionnarium Tetraglotton, waarin Latijnse woorden in het Grieks, Frans en Nederlands werden vertaald. Kiliaan baseerde zich voor dit werk grotendeels op reeds bestaande woordenboeken; het werk verscheen dan ook anoniem.

Kiliaan wilde echter verder gaan en woordenboeken samenstellen volgens zijn eigen inzichten. Met de goedkeuring van Plantin publiceerde hij in 1574 een Nederlands-Latijn woordenboek. Het Dictionnarium Teutonico-Latinum was met 12.000 ingangen nog tamelijk beknopt van opzet, maar betekende een grote methodologische vooruitgang, doordat Kiliaan bij de Nederlandse ingangen verwante vormen van andere verwante talen opnam. Hij was hiermee de eerste in Europa die taalvergelijking in de praktijk bracht. Veertien jaar later had Kiliaan een tweede editie van zijn woordenboek klaar, die bijna driemaal zo omvangrijk was als de eerste. Naast deze inhoudelijke uitbreiding paste hij hier opnieuw een aantal vernieuwingen toe. Hij gebruikte niet alleen andere woordenboeken als bron, maar putte ook uit andere niet-lexicografische werken. Ook nieuw is dat hij bij een aantal woorden aangeeft in welke streek ze gebruikt worden. Tenslotte vermeldt hij ook echte etymologieën (gemeenschappelijke verklaringen van Nederlandse woorden).

Aan deze woordverklaringen hechtte Kiliaan zoveel belang, dat hij de derde editie van zijn woordenboek Etymologicum teutonicae linguae doopte. Hierin worden nog meer Nederlandse woorden beschreven (40.000 ingangen) en zijn de methodologische vernieuwingen uit de vorige versies verfijnd en aangevuld. Met het Etymologicum van 1599 realiseerde Kiliaan niet alleen het eerste moderne Nederlandse woordenboek, door zijn innovatieve aanpak was het werk een unicum in Europa.

Het jaar van Kiliaan
De Provincie Antwerpen wil, in samenwerking met de Universiteit Antwerpen en de gemeente Duffel, gedurende het jaar 2007 Cornelis Kiliaan uitgebreid herdenken met verschillende activiteiten.
Op 30 april 2007 tenslotte heeft in Duffel een persconferentie plaats waarop al deze activiteiten verder zullen worden toegelicht. Wordt vervolgd dus…


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 157.

Tweets by kunstbus