kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 17-04-2009 voor het laatst bewerkt.

D-en-T-in-de Nederlandse-spelling

D en T in de Nederlandse spelling

De d/t-regels zijn een verzameling regels voor de spelling van Nederlandse werkwoorden die bepalen of een werkwoordsvorm op een d of een t eindigt.

Onvoltooid tegenwoordige tijd

Standaard altijd "stam + t"
De onvoltooid tegenwoordige tijd, ook wel afgekort tot o.t.t., beschrijft handelingen die op dit moment aan de gang zijn. Voor het bepalen of een woord op een d of een t moet eindigen, is de o.t.t. het meest eenvoudig te begrijpen. Hieronder volgt een voorbeeldje met vijf werkwoorden; "wandelen", "zingen", "typen", "vinden" en "worden".

WandelenZingenTypenVindenWordenLevenPakkenVerhuizen
stamwandel-zing-typ-vind-word-leev-pak-verhuiz-
ik stamik wandelik zingik typik vindik wordik leefik pakik verhuis
jij stam+t; stam jij?jij wandelt; wandel jij?jij zingt; zing jij?jij typt; typ jij?jij vindt; vind jij?jij wordt; word jij?jij leeft; leef jij?jij pakt; pak jij?jij verhuist; verhuis jij?
gij stam+t; stam+t gij?gij wandelt; wandelt gij?gij zingt; zingt gij?gij typt; typt gij?gij vindt; vindt gij?gij wordt; wordt gij?gij leeft; leeft gij?gij pakt; pakt gij?gij verhuist; verhuist gij?
hij stam+thij wandelthij zingthij typthij vindthij wordthij leefthij pakthij verhuist

Voor ieder van bovenstaande vervoegingen in de tabel geldt, dat de persoonsvormen bestaan uit stam en stam+t. Bovenaan ieder rijtje vervoegingen is de "stam" van het werkwoord te vinden. Deze bestaat ruwweg uit het hele werkwoord, min de letters "-en" (bij leev en bij pak is dit niet helemaal het geval; er komt een klinker bij en er verdwijnt een medeklinker.

In de bovenstaande tabel staat in feite het volgende: Bij de "ik-vorm" (eerste persoon enkelvoud, je spreekt over jezelf) bestaat de persoonsvorm alleen uit de stam. Bij de "jij-vorm" (tweede persoon enkelvoud, je spreekt tegen iemand) zijn er twee mogelijkheden: Komt de persoon "jij" in de zin vóór de persoonsvorm "wandelen", dan gebruik je stam+t. Komt de persoon echter ná de persoonsvorm, dan gebruik je alleen de stam. Bij de "gij-vorm" (tweede persoon enkelvoud) gebruik je altijd stam+t. Bij de "hij-vorm" (derde persoon enkelvoud, je spreekt tegen iemand over iemand anders), gebruik je altijd stam+t.

Ter illustratie:
Ik zing graag een liedje onder de douche.
Persoon: "ik", werkwoord: "zingen", alleen de "stam" gebruiken levert "zing".
Jij zoekt straks vast het eerste kivietsei.
Persoon: "jij", werkwoord: "zoeken", de persoonsvorm komt in de zin pas ná de persoon, dus "stam+t" gebruiken levert "zoekt"
Harm werkt op de boerderij.
Persoon: "Harm", werkwoord: "werken", Harm is iemand anders, dus wordt de "hij-vorm" gebruikt, ofwel altijd "stam+t"
Het gebeurt voor je er erg in hebt.
Persoon: "Het", werkwoord: "gebeuren", 'Het' is iets/iemand anders, dus wordt de "hij-vorm" gebruikt, ofwel altijd "stam+t"
Kijk je ook wel eens naar Samson en Gert?
Persoon: "jij", werkwoord: "kijken", de persoonsvorm komt in de zin vóór de persoon, dus "stam" gebruiken levert "kijk"
Vindt je vader het eigenlijk wel goed als we komen?
Een instinker; de persoon in dit voorbeeld is niet "je", maar "je vader". Je vader is iemand anders, dus wordt de "hij-vorm" gebruikt, ofwel altijd "stam+t"

Een opmerkelijk verschijnsel in de tabel is dat bij leven en verhuizen de stammen "leev-" en "verhuiz-" op een v en een z eindigen, maar dat dit niet is terug te zien in de vervoegingen. Omdat de letters v en z op het eind moeilijk zijn om uit te spreken, zijn ze bij de ik-, de jij- en de hij-vorm door een f en een s vervangen.

Uitzonderingen op "stam + t"
Op de "stam+t"-regel zijn er twee uitzonderingen:
. Werkwoorden waarvan de stam op een -t eindigt, zoals hinten, mesten, lanterfanten en neerzetten. Volgens de stam+t-regel zou te verwachten zijn dat er, net zoals bij (hij) loop+t ook (hij) mestt zou ontstaan. Er is echter afgesproken dat een medeklinker aan het eind van een woord niet hoeft te worden verdubbeld.
. De onregelmatige werkwoorden. Hierboven hebben we ons steeds beperkt tot werkwoorden waarbij de stam bij de ik-, de jij-, de hij- en de u-vorm niet verandert. Dit zijn de zogenaamde "regelmatige werkwoorden". Het Nederlands kent echter ook zeven onregelmatige werkwoorden, waarbij de stam wél verandert. Twee voorbeelden zijn de werkwoorden "zijn" en "kunnen". In plaats van "ik is, jij ist, hij ist, wij issen" en "ik kun, jij kunt, hij kunt, wij kunnen" hebben deze woorden hun eigen vervoegingen.

Onvoltooid verleden tijd
De moeilijkheden met d en t beginnen bij de onvoltooid verleden tijd. De onvoltooid verleden tijd, ook wel afgekort tot o.v.t., beschrijft handelingen die in het verleden aan de gang waren. We kijken weer naar dezelfde regelmatige werkwoorden als in de vorige paragraaf om te zien hoe de woorden vervoegd worden.

WandelenZingenTypenVindenWordenLevenPakkenVerhuizen
stamwandel-zing-typ-vind-word-leev-pak-verhuiz-
ik stamik wandeldeik zongik typteik vondik werdik leefdeik pakteik verhuisde
jij stam; stam jij?jij wandelde; wandelde jij?jij zong; zong jij?jij typte; typte jij?jij vond, vond jij?jij werd; werd jij?jij leefde, leefde jij?jij pakte; pakte jij?jij verhuisde, verhuisde jij?
gij stam+t; stam+t gij?gij wandelde(t); wandelde(t) gij?gij zongt; zongt gij?gij typte(t); typte(t) gij?gij vondt, vondt gij?gij werdt; werdt gij?gij leefde(t), leefde(t) gij?gij pakte(t); pakte(t) gij?gij verhuisde(t), verhuisde(t) gij?
hij stamhij wandeldehij zonghij typtehij vondhij werdhij leefdehij paktehij verhuisde

In bovenstaande tabelletjes worden de drie mogelijkheden getoond waarin de verleden tijd kan voorkomen:
1. De onvoltooid verleden tijd wordt gevormd door de uitgang "-de" achter de stam
2. De onvoltooid verleden tijd wordt gevormd door de uitgang "-te" achter de stam
3. De onvoltooid verleden tijd is een nieuw woord geworden

De werkwoorden waarbij de o.v.t. gevormd wordt door -de(n) of de "stemloze tegenhanger" -te(n) achter de stam te zetten, worden "zwakke werkwoorden" genoemd, en de werkwoorden waarbij de o.v.t. een nieuw woord is geworden, noemt men ook wel de "sterke werkwoorden". Die sterke werkwoorden kunnen we in het d/t-verhaal buiten beschouwing laten. Bij de "gij-vorm" wordt er steeds een extra t bij de verledentijdsstam gevoegd. Vele dagelijks gebruikers laten de t echter weg bij de zwakke werkwoorden (gij pakte versus gij paktet; de officiële vorm is echter altijd met t dus gij paktet; bij de sterke werkwoorden blijft de t altijd verplicht (dus gij hadt zoals gij liept).

Wanneer wordt er nu -de en wanneer -te gebruikt? De stemloze tegenhanger -te(n) komt alleen voor na stammen die eindigen op een stemloze medeklinker. Het Nederlands kent drie stemloze plofklanken: /p/, /t/ en /k/, en drie stemloze wrijfklanken: /f/, /s/ en /ch/. Deze zes medeklinkers worden teruggevonden in het ezelsbruggetje 't Kofschip, ook wel 't fokschaap. Als een stam eindigt op een van de medeklinkers uit deze woorden, krijgt de verleden tijd dus -te(n). Bij alle andere zwakke werkwoorden eindigt de o.v.t. op -de(n). Op grond van deze regel is het straf+te maar leef+de , las+te maar verhuis+de. De laatste letter van de stam van leven is een v en die van verhuizen is een z. Weliswaar schrijven we 'ik leef' en 'ik verhuis', maar dat is op grond van een uitzonderingsregel (geen v of z op het einde van een woord).

Ter illustratie:
Je wandelde na afloop van je werk meteen de kroeg in.
Persoon: "Je", werkwoord: "wandelen", de "stam" eindigt op een "l" (wandel-), en die zit niet in 't Kofschip
Ik leefde helemaal op toen ik bezoek kreeg in het ziekenhuis.
Persoon: "Ik", werkwoord: "leven", de "stam" eindigt op een "v" (leev-), en die zit niet in 't Kofschip
De scholier typte zijn verslag letterlijk over van Wikipedia.
Persoon: "de scholier", werkwoord: "typen", de stam eindigt op een "p" (typ-), en die zit wél in 't Kofschip
De wikipediaan zette de bloemetjes buiten tijdens de wikimeet.
Persoon: "de wikipediaan", werkwoord: "zetten", de stam eindigt op een "t" (zet-), en die zit wél in 't Kofschip.

Voltooid deelwoord
Wie uit de voeten kan met het samenstellen van de onvoltooid verleden tijd, kan nu ook met het voltooid deelwoord uit de voeten. Het voltooid deelwoord van regelmatige werkwoorden eindigt op een -d als de verleden tijd -de(n) heeft, en op een -t als de verleden tijd -te(n) heeft: gewandeld, gefietst, verhuisd, gebeurd.

Ter illustratie:
Je bent na afloop van je werk meteen de kroeg in gewandeld
Persoon: "Je", deelwoord: "wandelen", de "stam" eindigt op een "l" (wandel-), en die zit niet in 't Kofschip
Vorige week ben ik naar Almere verhuisd
Persoon: "Ik", deelwoord: "verhuizen", de "stam" eindigt op een "z" (verhuiz-), en die zit niet in 't Kofschip
Het ongeluk is gebeurd vóór iemand er erg in had.
Persoon: "het ongeluk", deelwoord: "gebeuren", de stam eindigt op een "r" (gebeur-), en die zit niet in 't Kofschip.
De schrijver had zijn hele werkstuk getypt op een antieke Remington.
Persoon: "de schrijver", deelwoord: "typen", de stam eindigt op een "p" (typ-), en die zit wél in 't Kofschip
Hij voelt zich gepakt door de belastingdienst.
Persoon: "hij", deelwoord "pakken", de stam eindigt op een "k" (pak-), en die zit wél in 't Kofschip

't Kofschip of 't fokschaap
Als de stam van een werkwoord eindigt op een van de medeklinkers p, t, k, f, s of ch (de medeklinkers in "'t kofschip" of "'t fokschaap") krijgt de verleden tijd -te(n) en het voltooid deelwoord -t.
Na het overnemen van veel vreemde (veelal Engelse) woorden, horen de stemloze de "x", "ch" en /sj/ daar normaal gezien ook bij. Het kofschip draait namelijk om de (stemloze) klanken die de medeklinkers symboliseren en niet om de letters an sich.
Bijvoorbeeld:
Relaxen --> Ik relaxte
Douchen --> Ik douchte
Crashen --> Ik crashte

De Smurfenregel
Als de stam van een werkwoord eindigt op een t kan je het werkwoord vervangen met "smurfen" om te weten te komen of de vervoeging ook met een t eindigt. U kunt bijvoorbeeld:
Ik smurf,
jij smurft,
hij smurft,
zij smurft,
wij smurfen,
jullie smurfen,
zij smurfen (m),
zij smurfen (v).

De Theeregels
Deze regels kunnen uit het hoofd geleerd worden om te onthouden wanneer een werkwoordvorm met een t eindigt.

Ik drink nooit t(hee)
Jij drinkt alleen t(hee) als je tegenwoordig bent en voorafgaat/als je op tijd bent
Gij drinkt altijd t(hee)
U drinkt enkel t(hee) als u tegenwoordig is
Hij drinkt enkel t(hee) als hij tegenwoordig is


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/D_en_T_in_de_Nederlandse_spelling.

Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 172.