kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 24-01-2016 voor het laatst bewerkt.

etymologie

De etymologie -gieën v

Onder etymologie verstaat men de oorsprong en de geschiedenis van woorden, alsook de tak van de taalwetenschap die zich met de herkomst van woorden bezighoudt; daarom wordt het ook wel de woordherkomst (Duits: Wortherkunft) genoemd.

Bijvoorbeeld: bijbel is van het Griekse woord biblia afkomstig, dat boeken betekent (biblion = boek).

Iemand die etymologie bedrijft is een etymoloog. Etymologen werken vaak bij uitgeverijen van woordenboeken en encyclopedieën. Bekende Nederlandse etymologen zijn Jan de Vries (1890-1964) en Nicoline van der Sijs (°1955).

De herkomst van het woord etymologie (de etymologie van etymologie) is het Griekse woord étymos ("werkelijk, waar" verwant met eteos en etètymos) - neutrum étymon (oorspronkelijke vorm van een woord) en lógos (zelf. nw.: woord) (later gebruikt voor 'leer', 'kunde', 'wetenschap'). Het woord etymologie werd bekend door de Etymologiae van bisschop Isidorus van Sevilla, een encyclopedisch werk waarin hij informatie over allerlei zaken probeerde te relateren aan de oorspronkelijke betekenis van een woord. Zijn werk werd eeuwenlang veel geraadpleegd.

Het is vaak geen gemakkelijke opgave om de juiste etymologie van een woord te vinden. Er is veel kennis van de geschiedenis van de bestudeerde taal en de (mogelijke) brontalen voor nodig. Ook kan men niet altijd afgaan op de huidige betekenis van een woord. Wat op het eerste gezicht de afkomst lijkt te zijn van een woord, is soms een volksetymologie, terwijl de juiste afkomst van het woord heel anders is.

Drie voorbeelden van volksetymologie:
- Het Latijnse woord lucus betekent bos. Het woord lucus doet denken aan lux, genitivus lucis, dat licht betekent. Nu is het in een bos meestal donker. Men verklaarde dat volgens de volksetymologie zo: het lucus heet zo omdat het er juist niet licht is (Latijn: lucus a non lucendo). De juiste verklaring is dat lucus oorspronkelijk betekende: open, lichte plek in een bos en later als naam voor het bos zelf werd gebruikt.
- Het Nederlandse woord weduwe lijkt samenhang te vertonen met wee de uwen ("als de man overleden is zijn de nabestaanden beklagenswaardig"). In werkelijkheid is het een zeer oud woord uit het Indo-Europees dat b.v. in het Sanskriet voorkomt als vidháva.
- De Antwerpse uitdrukking "gejost zijn" is afkomstig van het kaartspel jassen, waarin men "gejast" kan zijn, namelijk wanneer men een spelletje verliest. Iemand die gejast is heeft dus pech. In de 14e eeuw is de uitspraak echter iets meer beginnen veranderen naar "gejost" in de plaats van "gejast".

Ook valt niet altijd vast te stellen hoever men terug kan gaan. Verwante woorden binnen een taalgroep geven aanleiding om een grondvorm aan te nemen, bijvoorbeeld Oer-Germaans of Indo-Europees. Zolang deze vorm nergens is aangetroffen blijft deze hypothetisch en wordt voorafgegaan door een asterisk (*). Een bekende conventie is tevens dat "is afgeleid van" of "gaat terug op" kort kan worden geschreven als "<".

Hoe verbastering verloopt
In feite houdt men zich in de etymologie bezig met het onderzoeken hoe woorden naar verschillende talen verbasterd zijn. Bij verbastering van een woord blijven veelal de medeklinkers goed geconserveerd, terwijl de klinkers snel aan verandering onderhevig zijn. Maar ook de medeklinkers veranderen vroeg of laat (zo wordt een v snel een f of p, en wordt een ch snel een k). Het is bekend dat het Latijn terug te voeren is op het Sanskriet. Veel Europese talen zijn op hun beurt beïnvloed door het Latijn. Door verschillende Europese talen naast elkaar te leggen wordt deze verwantschap duidelijk. Zo was in het Sanskriet het woord voor 'vader' pitar en in het Latijn pater. Vervolgens zien we bij de Romaanse talen padre (Spaans en Italiaans), in het Duits vater, in het Nederlands vader en in het Engels father. In het Deens en Zweeds is 'vader' zowel pater als fader. Hierin zien we hoe de verbastering verloopt: de oorspronkelijke vorm pitar behield de medeklinkers en verloor de klinkers in pater; vervolgens werd de p een v of f en werd de t een d.

Echter, etymologie kan nog verder gaan. Zo veronderstellen sommige geleerden een verwantschap tussen het woord voor vader in Sanskriet en Latijn, pater en pitar, en de naam van (belangrijke) goden: de Romeinse Jupiter en de Oudindische Pra-Japati. Men ziet een mogelijkheid dat het woord voor vader in beide talen voortkomt uit de naam van de vader-godheid. Echter, dit is en blijft giswerk en kan moeilijk met zekerheid vastgesteld worden.

Websites:
. GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Etymologie.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 690.

Tweets by kunstbus