kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Franz Kafka

Franz Kafka werd op 3 juli 1883 geboren in het twee-talige Praag, Polen, destijds deel uitmakend van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. Vader Hermann stamde uit een Tsjechisch-joodse familie in Bohemen, moeder Julie Löwy was afkomstig uit een familie van rabbijnen in Podiebrad. Zij hadden beiden afstand genomen van het orthodoxe jodendom en voelden zich meer verwant met het Duitse keizerrijk. Kafka was ten tijde van de Eerste Tsjechoslowaakse Republiek meer dan gemiddeld vertrouwd met de Tsjechische taal- en cultuur.

De relatie van Franz met zijn grove en autoritaire vader was gecompliceerd. Hij heeft zijn hele leven geleden onder het feit dat deze overheersende man zo liet merken dat zijn fijnbesnaarde zoon hem teleurstelde. Zijn kinderleven werd overschaduwd door zijn dominerende strenge vader, en het gevoel zich als Duits sprekende Jood in Tjechië niet thuis te voelen.

Tijdens zijn school en studie blijft hij in de 'muffe' 'verstikkende' lucht van het huis waar hij woonde. Hij werd afzijdig van de rest van de wereld opgevoed. Alles wat onbekend was, werd voor hem verborgen gehouden, waardoor hij kwam te leven als in een glazen stulp. Hij kwam in een isolement te leven, waarin hij de kloof tussen zichzelf en de maatschappij, alleen in zijn dromen kon overbruggen.

Zijn ouders zijn druk bezig met het beklimmen van de maatschappelijke ladder en ook Kafka's opvoeding sluit hierbij aan. De succesrijke zakenman verwachtte uiteraard dat zijn zoon hem zou opvolgen.

De jonge Franz wou met alle macht aan het rijk van zijn vader ontsnappen. IJverig zocht hij op de wereldkaart naar de witte plekken die zijn vader nog niet had bezet. Hij leest Spinoza, Darwin en Nietzsche, sluit vriendschap met jonge dichters en, als hij zestien is, begint hij verhalen te schrijven.
Als geassimileerde jood stond hij buiten de religieuze traditie van het Oost-Europese jodendom, dat hem echter in toenemende mate zal intrigeren. De Praagse joden behoorden als Duitstaligen wel tot de Duitse burgerij, maar al heel vroeg begreep Kafka dat ze door de niet-joodse, vaak antisemitische Duits sprekende medeburgers nooit als gelijken zouden worden aanvaard. Daar kwam nog bij dat al die Duitsers, jood of niet, een kleine, maar machtige en dus benijde minderheid binnen de Tsjechische gemeenschap vormden, die zich net in die periode uit de Oostenrijkse heerschappij aan het emanciperen was.

Na het gymnasium ging Franz Kafka aan de prestigieuze Duitstalige Karlsuniversität in Praag Duitse literatuur studeren. Ontgoocheld stapte hij na een tijdje over op de rechten, een keuze die zijn vader en zijn verwanten waarschijnlijk verstandig vonden. Maar het literaire bloed kruipt waar het niet gaan kan: Kafka raakt bevriend met auteurs en intellectuelen als Max Brod, Felix Weltsch en Oskar Baum - de eerste leden van de latere Praagse Kring.

in 1906 promoveert hij tot doctor jurist. Na korte tijd een juridische praktijk te hebben uitgeoefend, werkte hij in de verzekeringsbranche. Er volgen 14 verschrikkelijke jaren waarin hij een dubbelleven moet lijden. Als plichtsgetrouwe medewerker bij de Praagse arbeid-ongevallenverzekeringsmaatschappij, dagelijks zijn 6 uren werk, en 's nachts schoolschriften volschrijvend. Als bediende in de verzekeringsbranche is hij overdag nauwgezet en plichtsgetrouw, en daarna jaagt hij zijn verhalen door de nacht. Hij leest Goethe en Grillparzer, en leest 's avonds in het Café ARCO in de buurt van het Ooststation zijn teksten voor. Zijn vrienden, zelf auteurs en aspirant-artiesten, lachen zich krom. Soms gaan ze daarna nog in de oude Jozefstad, waar vroeger het getto was, naar een of ander bordeel.

Eigenlijk wil Kafka Praag en daarmee tegelijkertijd zijn ouders verlaten. Ook het liefdesleven van Kafka houdt niet over. Hij verlooft zich meerdere malen met diverse dames, maar zijn bindingsangst zit in de weg. Milena Jeszenska, de Tsjechische vrijgevochten journaliste en communiste, die later als jodenvriendin in de kampen gestorven en Felice Bauer, de latere zioniste zijn daarvan een schrijnend voorbeeld. Ook de relatie met Milena, de sterke, zelfzekere vrouw die zijn teksten in het Tsjechisch vertaalde, had geen toekomst, omdat hij haar als een halve godin beschouwde. Pas helemaal aan het einde van zijn leven zou hij in Dora Dymant de geschikte partner gevonden hebben, maar toen was het uiteraard al te laat.

Voor 'Der Heizer', het 1e hoofdstuk uit een boek over Amerika, kreeg hij in 1915 de Fontane prijs.

In september 1917 krijgt Kafka Tuberculose waaraan hij in 1924 komt te overlijden.

Veel van wat over Kafka's leven en de achtergronden van zijn werk bekend is geworden, danken we aan de brieven en dagboeken die hij heeft geschreven. Heel verhelderend zijn de brieven aan Felice Bauer en Milena Jesenska, twee vrouwen met wie hij een relatie had zonder dat het tot een verbintenis kwam.

In 1919 is er de beroemde Brief an den Vater, geschreven nadat vader Kafka heel onverschillig had gereageerd op de bundel Ein Landarzt die aan hem was opgedragen. Als we die brief mogen geloven, dan moet Hermann Kafka een erg dominante, bijna despotische figuur geweest zijn.

Die Verwandlung of De gedaanteverwisseling,
Gregor Samsa is handelsreiziger in stoffen. Hij woont met zijn vader, moeder en zus in een bescheiden woning. Braaf en gezagsgetrouw mist hij nooit een dag werk en hoopt hij met het geld dat hij verdient, de muziekopleiding voor zijn zus te kunnen betalen. Als hij op een ochtend wakker wordt, is hij in een kever veranderd. Samsa is een buitenstaander geworden en de rest van het verhaal beschrijft hoe voor hem het noodlot onafwendbaar is. Zijn ouders en zus zijn geschokt. Hoewel ze hem een tijd proberen te verzorgen, wint weerzin het van liefde en voelen ze zich bevrijd wanneer de kever Gregor op een ochtend dood blijkt. De hoofdfiguur uit, Die Verwandlung, denkt, evenals meerdere personages van Franz Kafka, diep na over de oplossing van een probleem, belicht alle aspecten daarvan, om vervolgens niet te beslissen.
Kafka schreef het verhaal in 1912. Het verscheen in 1916 bij uitgeverij Kurt Wolff in Leipzig.

Het Vonnis of Das Urteil (1912),
In Das Urteil veroordeelt de vader zijn zoon ter dood.

In 1920 lukt het Franz Kafka, mede door een nieuwe liefde, om Praag te ontvluchten. Zijn tijd bij de verzekeringsmaatschappij zit erop, hij is vroegtijdig gepensioneerd. Helaas kan hij niet lang van zijn vrijheid genieten.

Der Prozess (1925),
Schuld is er als de autoriteit (de vader, het gezag) die schuld oplegt en verzet is nutteloos. Zo vergaat het Josef K. in Der Prozess dat begint met de klassieke zin: 'Iemand moet Josef K. belasterd hebben, want zonder dat hij iets kwaads gedaan had, werd hij op een ochtend gearresteerd.' De hele roman door tracht hij te weten te komen waarvan hij beschuldigd wordt. Het wordt hem niet helder en in feite accepteert Josef zijn lot steeds meer. Het is onafwendbaar dat hij ter dood wordt gebracht, afgemaakt als een hond.

Das Schloss of het slot (1926),
Hoewel Das Schloss, net als de rest van het ongepubliceerde oeuvre, door Kafka bestemd werd voor de brandstapel (waarvan zijn vriend Max Brod het redde), moet het door de schrijver beschouwd zijn als zijn magnum opus. Niet alleen is het zelfs zonder tekstvarianten dikker dan Der Prozess en het veel lichtere Amerika; ook heeft het een veelzijdiger hoofdpersoon. Terwijl Joseph K. uit Der Prozess een enigszins statische elckerlyc is die past in de religieus-juridische allegorie die Kafka met Der Prozess wilde schrijven, is K. een man van vlees en bloed, die vanaf zijn aankomst in het kasteeldorpje in soap-achtige betrekkingen met de bewoners verzeild raakt. Wat niet wil zeggen dat Das Schloss gevrijwaard is gebleven van exegese. De roman is in de loop der jaren onder meer gelezen als een zoektocht naar God, een satire op de Oost-Europese bureaucratie, een aanklacht tegen antisemitisme, een allegorie op het menselijk onvermogen en een symbolische autobiografie (waarbij de onbenaderbare autoritaire kasteelheer stond voor Kafka's tirannieke vader).

De laatste jaren van zijn leven verbleef hij regelmatig in sanatoria wegens longtuberculose. Op 3 juni 1924 komt Franz Kafka hieraan te overlijden in de buurt van Wenen en ligt begraven op de nieuwe joodse begraafplaats in Praag.

Tijdens zijn leven heeft hij drie banden vertellingen geschreven en één roman. Pas na zijn dood gaf Max Brod de grote romannen: Amerika, der Prozeß, en Das Schloß uit; evenals de andere verhalen die bij de erfenis hoorden. Dat de wereld kennis heeft kunnen nemen van Kafka's werk, is vooral de verdienste van Brod die Kafka's wens zijn oeuvre na zijn dood te vernietigen, negeerde.

Kafka's schrijftaal is het pure Praag-Duits, exact, koel, nuchter, logisch geconstrueerd, zelfs wanneer zij de treurigheid van een executie beschrijft. De helderheid van zijn schrijven veranderd de werkelijkheid als naar een droom.

de titels van veel van Kafka's boeken verwijzen naar schuld, veroordelingen en een door een autoriteit opgelegde straf. Dat kan een abstracte autoriteit zijn (het gezag), maar bij Kafka wordt de autoriteit ook vaak gerepresenteerd in de gedaante van een overheersende vaderfiguur. Waaraan de opgejaagde of veroordeelde zich heeft schuldig gemaakt, blijft bij Kafka meestal onduidelijk. In zijn werk toont Kafka hoe de individuele mens vermalen wordt tussen de wetten en regels van instanties die 'gezag' vertegenwoordigen. Zijn hoofdfiguren raken geheel verloren in bureaucratische labyrinten. Kafka's beklemmende beschrijvingen hebben zo'n indruk gemaakt dat in het taalgebruik de term kafkaiaans of kafkaësk in zwang is geraakt voor het aanduiden van bureaucratische toestanden. De uiterst ingewikkelde, goeddeels tot autobiografische gegevens te herleiden thematiek (gecompliceerde relaties met vaders en vrouwen, het eenling zijn in een wereld waar men niet thuis is), is door Kafka in helder, beklemmend proza, vol ironie en absurdisme, verwoord.

zie ook:
Franz Kafka, Praag en de bureaucratie


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 1139.