kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Friedrich Durrenmatt

Friedrich Dürrenmatt, Zwitsers schrijver.
Geboren op 5 Januari 1921 in Konolfingen bij Bern.
Gestorven op 14 decermber 1990 in Neuenburg.
Dürrenmatt studeerde literatuur, filosofie en natuurwetenschappen en schreef in 1943 zijn eerste, niet opgevoerde, toneelstuk. Het eerste stuk dat wel werd opgevoerd (Es steht geschrieben uit 1947, over de Wederdopers) zorgde voor opschudding: een deel van het publiek beschouwde het als blasfemisch.

Friedrich Dürrenmatt verdiende zijn levensonderhoud eerst door detectiveromans te schrijven.

Dürrenmatts visie op de wereld als een schaakpartij tussen goed en kwaad, brengt ook vragen met zich mee naar de samenhang tussen begrippen als (justitieel) recht en rechtvaardigheid. Bij Dürrenmatt gaan die zelden samen, zoals o.a. blijkt uit zijn bekende roman 'Der .richter und sein Henker', geschreven uit geldgebrek voor een Zwitserse krant als feuilleton in 1950. Centraal hierin staat het intellectuele duel tussen een politiecommissaris en een moordenaar. Ooit moest de politieman gedogen dat hij zijn opponent niet kon vervolgen hoewel diens schuld voor hem vaststond. Jaren later krijgt hij echter de kans de man te vervolgen voor een moord die hij niet heeft gepleegd. Deze politiecommissaris Hans Bärlach is allesbehalve een geharde en onverschrokken misdadigersjager. Hij is ziekelijk, eet, rookt en drinkt teveel en leidt een eenzaam leven. Hij treedt ook op in 'Der Verdacht' uit 1953 en is dan zelfs gedurende het hele boek aan zijn ziekbed gekluisterd. Met deze boeken toonde Dürrenmatt nieuwe mogelijkheden voor detectiveromans.

In zijn essay 'Theaterprobleme' (1955) wijst Dürrenmatt erop, dat de komedie de enige dramatische vorm is, waarmee ook in de tijd van de atoombom het tragische zichtbaar kan worden gemaakt. Dürrenmatt bezorgde als eerste na de Tweede Wereldoorlog de Duitstalige toneelschrijfkunst weer grote faam met een aantal ironische, fantasierijke en bizarre komedies, veelal moralistisch van ondertoon, waarin hij zijn visie op de maatschappij tot uitdrukking bracht. Door toepassing van het aan brecht ontleende 'Verfremdungseffekt' trachtte hij het publiek tot kritisch nadenken te dwingen.

Tegen deze achtergrond ontstond het stuk 'Der Besuch der alten Dame in 1956. Aan zijn overtuiging dat de begrippen recht en rechtvaardigheid meestal niet corresponderen, gaf Dürrenmatt ook uitdrukking in dit stuk, met Die Physiker uit 1962 zijn meest bekende toneelstuk.
Claire Zachanassian keert na een jarenlange afwezigheid naar haar geboortestad Gülien terug om wraak te nemen op Alfred Schill, een gerespekteerd middenstander, met wie ze op zeventienjarige leeftijd een verhouding had. Toen ze zwanger raakte, weigerde Schill het vaderschap te erkennen, en kocht hij zelfs getuigen om die onder ede verklaarden dat zij ook met haar hadden geslapen. Diep vernederd trekt Ciaire uit Güiien weg, verzeilt in de prostitutie en slaagt erin een enorm fortuin te vergaren. Het stadje zit intussen economisch totaal aan de grond. Ze wil er een miljard in investeren, maar koppelt er wel één voorwaarde aan vast: Alfred Schill moet gedood worden.
De inwoners van Güiien wijzen dit voorstel diep verontwaardigd af. Zijn zij niet doordrongen van het Europese humanisme, geestelijke erven van Brahms, mozart en Berthold Schwarz? Maar de zucht naar welstand wint het van de edele voornemens. 'De kernvraag in Het Bezoek van de oude Dame is voor mij de vraag naar de schuld,' verklaarde Dürrenmatt in een van zijn laatste gesprekken, 'het gevoel schuldig of onschuldig te zijn aan een onmenselijke daad, is een actief principe. Een moordenaar kan men ophangen. Maar men kan hem geen schuldgevoel opdringen. Schuld is een inzicht...' In een andere commentaar op zijn 'tragische komedie', voegde hij eraan toe: 'Het Bezoek is het verhaal van iets wat ergens in centraal Europa gebeurde, geschreven door iemand die zich niet distantieert van deze mensen en er ook niet zeker van is dat hij anders zou gehandeld hebben.'

'Das Versprechen' de roman die Dürrenmatt in 1958 publiceerde was een bewerking van zijn filmscenario Es geschah am hellichten Tag, verfilmd door Ladislao Vajda. Commissaris Matthäi krijgt in Het gebeurde op klaarlichte dag op zijn laatste werkdag te maken met de moord op een .jong meisje. Alles wijst op een verband met eerdere moorden. Hij laat de zaak aan zijn opvolger die de logische verdachte arresteert. Maar Matthäi, weliswaar niet meer in dienst, bijt zich in deze zaak vast. Hij zet met veel geduld een val uit en gebruikt een klein meisje als lokaas. Op het moment dat de val lijkt dicht te slaan, komt de moordenaar niet opdagen. Jaren later hoort Matthäi's voormalige superieur hoe het toeval juist die dag een rol speelde. Matthäi is dan echter al te zeer verbitterd en van de wereld afgewend om dit nog op te nemen.

Friedrich Dürrenmatt gaf Das Versprechen de ondertitel Requiem auf den Kriminalroman mee. Het boek is namelijk opgezet als een raamvertelling waarbij het verhaal over commissaris Matthäi is ingebed in een gesprek tussen de auteur en Matthäi's voormalige superieur. Deze bezocht een lezing van de auteur over het schrijven van misdaadromans en gaf hem daarna een lift. Tijdens de rit uit hij kritiek op het misdaadgenre. Die betreft niet alleen het sprookje dat in boeken misdaad niet loont. Misdaadromans doen ook de realiteit geweld aan omdat ze altijd logisch in elkaar steken. Veelal spelen geluk, pech en toeval een doorslaggevende rol bij het al dan niet oplossen van misdaden. Hij illustreert dat met het verhaal over Matthäi.

In 'De Physiker' (1962), vlucht een geniale fysicus in het krankzinnigengesticht om zich van het onderzoek af te keren. Het centrale thema is de vraag naar de verantwoordelijkheid van de moderne wetenschapper.

Labyrint
Om het omvangrijke werk van Dürrenmatt te kunnen begrijpen zijn vooral de twee banden 'Theater-Schriften und Reden' (1966) en 'Dramaturgisches und Kritisches' (1972) van belang, waarin de auteur zijn theaterconcept presenteert. In tegenstelling tot bertolt brecht gaat het Dürrenmatt niet om de uitbeelding van zin of kennis van de wereld, maar theater is voor hem de afbeelding van het labyrint van de wereld.

Andere werken
'Romulus der Grosse' (1949)
'Die Ehe des Herrn Missisippi' (1952)
'Justiz' (1984)

Met Max frisch behoorde Dürrenmatt tot de bekendste Zwitserse auteurs van deze eeuw. Hij overleed op 14 december 1990 aan een hartaanval. In 1995 werd in zijn nalatenschap nog het manuscript van een detectiveroman ontdekt dat gepubliceerd werd onder de titel Der Pensionierte. Behalve als schrijver was hij ook actief als beeldend kunstenaar. Zelfs trad hij eens op als acteur, in de verfilming van zijn eigen roman Der richter und sein Henker.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 129.