kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 12-04-2009 voor het laatst bewerkt.

Gebiedende-wijs

Gebiedende wijs

De gebiedende wijs (of Romaans: de imperatief (m) (uit het Latijn, imperare: bevelen)) is een werkwoordsvorm die wordt gebruikt in zinnen die een gebod of bevel, verzoek, wens, advies of aansporing uitdrukken. In dergelijke zinnen ontbreekt het onderwerp en staat de gebiedende wijs altijd op de eerste plaats.

De vormen van de imperatief zijn:

Enkelvoud
De imperatief enkelvoud wordt gebruikt zonder onderwerp en heeft dezelfde vorm als de stam:
. Loop door.
. Eet je bord leeg.
. Schrijf dat op.
. Word wakker.
. Verroer je niet!
. Ga staan!
. Blijf er toch ook met je vingers van af!
. Werk eens door!
. Kom maar binnen.

In veel gevallen waarin van een bevel of dringend verzoek sprake is, kan een persoonlijk voornaamwoord van de tweede persoon toegevoegd worden, bijv.:
(1) Doe de deur dicht! ==> Doe de deur dicht, jullie!
(2) Kom eens hier. ==> Kom eens hier, jij!
(3) Ga jij eens staan! Ga eens staan, jij!

De imperatief hoeft niet altijd met een negatieve connotatie gepaard te gaan, zelfs het tegenovergestelde kan het geval zijn:
. Slaap lekker
. Rust zacht
. Eet smakelijk

Andere voorbeelden:
. Kom eens hier, kinderen.
. Kinderen, kom hier!
. Wees maar niet bang.

stam + t; deze vorm, die vooral gebruikt wordt om meer dan één persoon aan te spreken, komt in formeel taalgebruik en in een enkele vaste verbinding (bijv. een bevel) voor:
(1) Komt allen!
(2) Bataven, kent uw spraak en heel haar overvloed!
(3) Geeft acht!

In het Nederlands wordt tegenwoordig geen onderscheid meer gemaakt tussen de gebiedende wijs enkelvoud en de gebiedende wijs meervoud. In het meervoud kwam er vroeger een -t achter de stam van het werkwoord: Komt allen tezamen. Tegenwoordig wordt de gebiedende wijs enkelvoud (zonder -t) ook gebruikt wanneer het bevel aan meerdere personen gericht is: Ga nu maar slapen, kinderen. De vorm met -t is verouderd.
Volgt na het werkwoord het onderwerp u, dan komt er wel een -t na de stam van het werkwoord: Gaat u maar zitten, Zegt u het maar.

Bij wederkerende werkwoorden komt er alleen een -t na de stam als ook het wederkerend voornaamwoord zich in de zin voorkomt: Draait u zich even om. Als zich niet in de zin voorkomt, vervult u de functie van wederkerend voornaamwoord, en niet die van onderwerp. In dat geval krijgt het werkwoord dus geen -t: Draai u om.

De imperfectumvormen van hebben en zijn kunnen voorkomen in de 'imperatief van het plusquamperfectum' , bijv.:
(1) Had het dan niet gedaan!
(2) Was maar vast naar huis gegaan!

In plaats van een imperatief kan ook een infinitief of een voltooid deelwoord gebruikt worden, bijv.:
(1) Doorlopen!
(2) Opgepast!

Foutief gebruik
Een foutief gebruik wordt wel aangetroffen als de stam van het werkwoord op -d eindigt en de zin een wederkerend voornaamwoord bevat, bijvoorbeeld in de zinnen
. Wendt u tot de balie.
. Meldt u nu aan!
De -t is hier onjuist; de vergissing ontstaat doordat u opgevat wordt als persoonlijk voornaamwoord en niet als wederkerend voornaamwoord in de werkwoorden zich wenden en zich aanmelden.

De imperatief moet hier als volgt geschreven worden:
. Wend u tot de balie.
. Meld u nu aan!

Als alternatieve formulering kan gekozen worden voor:
. Wendt u zich tot de balie.
. Meldt u zich nu aan!

Gebiedende wijs met subjectsvorm
Indien de subjectsvorm in de zin als gebiedende wijs wordt gebruikt, worden de werkwoorden zoals gebruikelijk vervoegd. Men krijgt dan:
. Lopen jullie eens door!
. Komen jullie eens hier.

Websites:
. GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Gebiedende_wijs


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 46.