kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Gysbert Japicx

Gysbert Japicx (1603 Bolsward -1666)

Friese dichter, schrijver en taalgeleerde, onderwijzer en voorzanger, geboren in Bolsward 1603, overleden in september 1666.

Japix werd bekend als Fries schrijver. Hij ontwikkelde na het verval van de Oudfriese taaltraditie een nieuwe Friese cultuurtaal. Daarin schiep hij zowel proza als poëzie. Zijn verzen schreef hij - zoals in die periode gebruikelijk - vooral om te kunnen zingen. Diverse Friese zangers en koren vertolken zijn liederen.

Japiks Fryske rymlarije (Friese rijmelarij) uitgegeven na zijn dood in 1667 is zijn bekendste werk. Deze gedichten hebben in de 19de eeuw bijgedragen tot het wakker schudden van het nationaal besef bij de Friese intelligentsia waarmee hij dus een belangrijke voorloper van de Friese beweging werd.

Levensloop
Jacobsz (Gijsbert), ook Japiks genoemd, was de zoon van een schrijnwerker en werd later schoolmeester, eerst in Witmarsum en in 1637 in zijn geboortestad. Hij werd daar ook voorzanger in de Martinikerk.

In 1640 verscheen het boek Fryske Tsjerne, met speelse verhaaltjes en gedichten.

Gysbert Japiks onderhield contacten met Hollandse en Engelse schrijvers en geleerden. De Engelse geleerde Franciscus Junius heeft een tijdlang in Bolsward gewoond om van Japiks Fries te leren.

Gysbert Japix overleed samen met zijn vrouw aan de pest in zijn woonplaats Bolsward in september 1666.

Japiks' volledige werk is pas na zijn dood verschenen in 1667 onder de titel Fryske rymlarije (Friese rijmelarij); waarin minnepoëzie, liedjes, psalmen, gelegenheidsdichten en herderszangen.

Drie eeuwen na zijn dood kreeg hij in zijn geboortestad Bolsward een standbeeld. En er kwam tegelijkertijd een vrijwel definitieve heruitgave van zijn werk, met een door J.H. Brouwer als vrucht van jarenlange Gysbert-studie verzorgd, onmisbaar commentaardeel.

In 1947 hebben de Gedeputeerde Staten van Friesland een belangrijke literatuurprijs, de Gysbert Japicxprijs, naar hem vernoemd.

Het tijdvak van de Middelfriese letterkunde (ca 1550 tot ca 1800) wordt gedomineerd door de opzienbarende figuur van de dichter Gysbert Japicx. Zonder noemenswaardige voorgangers, zonder de stimulans van een schriftelijke, laat staan literaire traditie, blijkt hij vrijwel vanuit een vacuüm in staat in de geminachte taal van het landvolk literatuur van grote allure te scheppen. Zijn Friesche Rymlerye, twee jaar na zijn dood in druk verschenen, toont een dichter en 'taalbouwer' pur sang. Gysberts taalscheppend en -vormend vermogen valt te vergelijken met dat van de renaissancedichters in Holland, aan wie hij zich verwant heeft gevoeld en met wie hij heeft willen wedijveren. Met dit verschil dat hij (zij het in beperkte kring) weliswaar weerklank vond, maar niet of nauwelijks school heeft gemaakt: 'een berg in laagland', naar een rake typering van G. Gosses. De klankbodem in het stadhouderlijk Friesland, waar het 'boers' zo duidelijk en naar het scheen definitief naar de (soms ietwat pastorale) marge was verwezen, was te klein. Des te verwonderlijker rijst deze renaissancedichter voor ons op in een oeuvre dat vrijwel alle toen in de Republiek gangbare genres omvat. Men vindt er boertige dan wel moraliserende tweespraken, plastische bruiloftsverzen, schalkse maar ook hartstochtelijke minnezangen, religieuze lyriek van een ontroerende diepgang, classicistische prozafragmenten en niet te vergeten een vijftigtal psalmberijmingen.

Bij het vuur van deze meteoor verbleekt de schijn van incidentele voorgangers als J.J. Starter en Johan van Hichtum en evenzeer die van spaarzame nakomers als Jan Althuysen, Dirk Lenige, Feike van der Ploeg en Eelke Meinderts. Wat hun verdiensten ook geweest mogen zijn, zéker voor het levendig houden van het Friese taalbesef en een minieme leescultuur in deze voor de Friese literatuur zo schemerduistere eeuwen, de Middelfriese letterkunde is en blijft Gysbert Japicx' glanzend domein.

Websites: www.dbnl.org, GEschiedenis van de Friese literatuur www.dbnl.org, www.streektaalzang.nl, geschiedenis.vpro.nl,


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 838.