kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 11-04-2009 voor het laatst bewerkt.

Homoniem

Twee woorden zijn homoniem als ze een gelijke vorm hebben, dezelfde uitspraak, spelling hebben en woordsoort, maar een voor de hedendaagse taalgebruiker duidelijk verschillende betekenis.

De vormgelijkheid van de woorden kan alleen de uitspraak betreffen (hart versus hard), of alleen de spelling (voorkomen versus voorkomen), of beide (deken 'stuk textiel' versus deken 'decaan, geestelijke'). Een bal kan een rond voorwerp zijn (de bal) of een feest (het bal).

Toeval
Homonymie kan in de eerste plaats zijn ontstaan doordat twee woorden in een taal dezelfde vorm hebben of krijgen. Ondanks die vormovereenkomst zijn het twee geheel verschillende woorden, want ze zijn niet etymologisch verwant. Homoniemen zijn dus het tegenovergestelde van cognaten en de leden van een doublet.

Cognaten zijn verschillende woorden binnen dezelfde taal of in verschillende talen die etymologische een gemeenschappelijke oorsprong hebben, en daardoor qua vorm in meer of mindere mate op elkaar lijken. Twee of meer cognaten binnen dezelfde taal worden een doublet genoemd.

Voorbeelden
Het woord vorst, "heerser, potentaat", is een cognaat van voorste.
Een homoniem van vorst, "heerser, potentaat", is vorst, "temperatuur lager dan 0° C". Dit woord is etymologisch verwant aan vriezen.
Nog een ander homoniem van deze twee woorden is (dak)vorst ("nok"). Dit woord is zelf een cognaat van verste — "het verste gedeelte".

Homonymie en divergentie
Een woord kan meerdere betekenisschakeringen hebben, waarbij het toch om één en hetzelfde woord gaat (polysemie). Dit verschijnsel dient goed te worden onderscheiden van homonymie; het gaat bij polysemie altijd om hetzelfde basiswoord. Als echter de betekenissen van dit woord zover uiteen gaan lopen ("divergeren") dat de taalgebruiker ze niet meer als betekenissen van hetzelfde woord ervaart, spreken we toch van homonymie. Er is dan voor het gevoel sprake van twee wezenlijk verschillende woorden.
Het woord bank (als in Doggersbank, zandbank) betekent "aarden wal". Het homoniem bank, "zitmeubel", is daarmee verwant ("aarden wal waarop men kon zitten, eventueel door er een plank op te leggen"). Het wordt thans echter door iedereen als een ander woord beschouwd.

Het omgekeerde komt echter ook voor: homoniemen kunnen worden opgevat als betekenisvarianten van een en hetzelfde woord. De vele uitdrukkingen met oortje (bijv. Hij heeft zijn laatste oortje versnoept) gaan terug op een oud muntstuk met de naam oord, dat in vier parten, "oorden", werd verdeeld. Aangezien "oord" in deze betekenis niet meer gangbaar is, zal de huidige Nederlandse taalgebruiker bij deze uitdrukking in de eerste plaats de associatie met het lichaamsdeel maken. Op grond hiervan gaat hij de uitdrukking als geheel mogelijk anders interpreteren, geïnspireerd door de Andesvliegramp bijvoorbeeld als: "tot kannibalisme overgaan om te kunnen overleven". In soortgelijke verbanden worden ook veel woordspelingen gemaakt.

Homonieme zinsdelen en zinnen
Ook zinsdelen en zinnen kunnen soms homonymie vertonen. Dan is er slechts één zin, die op verschillende manieren (meestal twee) kan worden geïnterpreteerd. Vooral bij samengestelde zinnen komt dit geregeld voor. Zie verder zinssemantiek.

Zelfde zinsbouw
De zin De verouderde pantservoertuigen werden aan de kant gezet. kan op twee manieren worden geïnterpreteerd ("werden afgedankt" of "werden naast de weg geparkeerd"). Hij heeft dus twee betekenissen; preciezer: het gaat om twee verschillende zinnen. Maar die twee zinnen hebben exact dezelfde vorm; beide bevatten dezelfde opeenvolging van klanken. Ook vertonen ze allebei dezelfde zinsbouw: beide bevatten dezelfde opeenvolging van zinsdelen, in dit geval Onderwerp — gesplitst Gezegde — Bijwoordelijke bepaling. De homonymie is hier gelegen in het polysemische karakter van de collocatie "aan de kant zetten". Deze woordgroep kan immers zowel letterlijk als figuurlijk worden opgevat. Op grond hiervan kan de zin op twee totaal verschillende manieren worden geïnterpreteerd; de zin als geheel is homoniem. Van homonymie op woordniveau is hier echter geen sprake; elk van de woorden afzonderlijk heeft één specifieke, afgebakende betekenis.

Homonymie in andere talen
Ook het Frans kent vrij veel homoniemen, bijvoorbeeld:
. mer (zee), maire (burgemeester), mère (moeder)
. vair (eekhoornbont), verre (glas) - zie ook Assepoester.

Andere zinsbouw
Onderwerp tegenover lijdend voorwerp

Twee zinnen die exact dezelfde geschreven vorm hebben, kunnen van elkaar afwijken in zinsbouw. Intimiderende jongeren vinden mensen heel eng. kan door de vooropstelling van Intimiderende jongeren tot dubbelzinnigheid leiden. De zinsbouw kan gelezen worden als: Onderwerp — Gezegde - Lijdend voorwerp — Bepaling van gesteldheid, maar de bedoeling is anders: het zijn de mensen die iets eng vinden, en de intimiderende jongeren die eng gevonden wórden. De zinsbouw is dan: Lijdend voorwerp — Gezegde — Onderwerp — Bepaling van gesteldheid. De homonymie (gelijke vorm) biedt ruimte aan twee geheel verschillende betekenissen.

In gesproken taalgebruik zullen dergelijke zinsparen soms een iets verschillende klemtoon en zinsmelodie hebben. Dan worden ze weliswaar identiek geschreven, maar lichtelijk verschillend uitgesproken. Ze zijn dan eerder homograaf dan homoniem.

Andere structuurvariatie
In 1994 verscheen er een boek met de onbedoeld verwarrende titel: Leer uw hond gehoorzamen. Hierin is "uw hond" uiteraard als Meewerkend Voorwerp bedoeld; hem of haar moest iets worden geleerd. Maar de gehele woordgroep "uw hond gehoorzamen" kan ook als Lijdend Voorwerp worden opgevat van "Leer": "U moet leren uw hond te gehoorzamen." Hier berust de homonymie overigens niet alleen op alternatieve zinsbouw, maar tegelijkertijd op woordbetekenis: met "Leer" wordt bedoeld: "Instrueer", maar in de onbedoelde betekenis kan het worden opgevat als "Train uzelf erin".
Letterlijk vertaald in het Engels zou deze verwarring niet kunnen plaatsvinden, omdat daar verschillende woorden voor de beide betekenissen van 'leren' gebruikt worden (met een andere woordvolgorde daar nog aan toegevoegd). Men zou dus verwachten dat de oorspronkelijke titel van het boek (dat vertaald was uit het engels) een van de twee volgende had kunnen zijn:
. Teach your dog to obey
. Learn to obey your dog
Maar de echte titel was: The Complete Dog Training Handbook, wat laat zien dat zinshomonymie niet tot het Nederlands beperkt is.

Functie van één zinsdeel
Ook andere zinsdelen dan Onderwerp en Lijdend voorwerp kunnen zinshomonymie veroorzaken. Ik stel het mij tot taak systematisch falen op te sporen. biedt opnieuw ruimte voor twee interpretaties. Spoor ik het falen systematisch op? Dan is systematisch een Bijwoordelijke bepaling bij op te sporen. Of ben ik niet op zoek naar ieder falen, maar alleen naar systematisch weerkerende vormen van dat euvel? Dan is systematisch een Bijvoeglijke bepaling bij falen.

Lonken naar twee kanten
In beide vorige voorbeelden werd de homonymie veroorzaakt doordat bepaalde woordgroepen verschillende zinsdelen konden zijn. Onderwerp of Lijdend voorwerp? Bijwoordelijke bepaling of Bijvoeglijke bepaling? Maar in: Ik verzocht hem dinsdag thuis te blijven. is dinsdag altijd een Bijwoordelijke bepaling, en toch is er homonymie in de zinsbouw. In termen van de betekenis: heb ik het hem dinsdag gevraagd, of wilde ik dat hij dinsdag thuisbleef? In termen van de zinsbouw: hoort dinsdag bij verzocht of bij thuis te blijven? Verwijst dinsdag dus terug of juist naar voren?

door
Een bijzonder geval van homonymie vinden we in sommige lijdende zinnen. Die bevatten immers vaak een bepaling met door. Er zijn door die vrouw heel wat reputaties beschadigd. Maar soms is niet duidelijk of die bepaling een handelend voorwerp is; dan zou er bedoeld worden: "Die vrouw heeft heel wat reputaties beschadigd." Het kan echter ook gaan om een bepaling van causaliteit: "Er zijn omwille van die vrouw heel wat reputaties beschadigd."

Nieuwskop
Krantenkoppen en andere opschriften van nieuwsberichten vormen vaak verkorte zinnen. Structuurwoorden worden als overbodig weggelaten, maar soms blijken die structuurwoorden toch niet geheel overtollig te zijn geweest.

Anderhalve ton cocaïne op jacht.
Werd de cocaïne op een schip aangetroffen (dat zal wel) of is zij dieren gaan vangen (een onbedoeld grappig effect)? Hierop valt gemakkelijk te variëren, juist doordat nieuwskoppen zo beknopt zijn en dus van de lezer vereisen dat hij de weggelaten woorden erbij denkt:
. Politie beboet 84 snelheidsduivels in actie

Vermijden van homonymie
Verwarrende, of onbedoeld grappige, zinshomonymie kan op verschillende manieren worden vermeden.

Een uitdrukking met twee betekenissen wordt door een andere vervangen:
De verouderde pantservoertuigen werden aan de kant gezet.
"De verouderde pantservoertuigen werden afgedankt."
"De verouderde pantservoertuigen werden terzijde van de weg geparkeerd."

Verwisselbaarheid van Onderwerp en Lijdend voorwerp wordt door een aangepaste zinsstructuur opgelost; met name een lijdende zin haalt de dubbelzinnigheid weg:
De politieagent ontzag de dronkenman aanvankelijk.
"De dronkenman werd aanvankelijk door de politieagent ontzien."
"De politieagent werd aanvankelijk door de dronkenman ontzien."

Onduidelijkheid omtrent de functie van één zinsdeel vergt een ingreep in dat zinsdeel:
Ik stel het mij tot taak systematisch falen op te sporen.
"Ik stel het mij tot taak falen systematisch op te sporen."
"Ik stel het mij tot taak systematische gevallen van falen op te sporen."

Als onduidelijk is of een zinsdeel terug- of vooruitwijst, biedt een komma soms uitkomst (maar het gebruik van 'om' inplaats van de komma levert in dit geval een vloeiendere zin op):
Ik verzocht hem dinsdag thuis te blijven.
"Ik verzocht hem dinsdag, thuis te blijven."
"Ik verzocht hem, dinsdag thuis te blijven."

In een lijdende zin kan door worden vervangen, of de zin wordt bedrijvend gemaakt:
Er zijn door die vrouw heel wat reputaties beschadigd.
"Er zijn omwille van die vrouw heel wat reputaties beschadigd."
"Die vrouw heeft heel wat reputaties beschadigd (bedrijvend)."

Krantenkoppen en andere nieuwsopschriften zijn een geheel eigensoortig probleem. Het formuleren van een pakkende kop is het vakwerk van de journalist, en homonymie is slechts een van de gevaren waarmee hij rekening heeft te houden. Soms echter, heeft het de schijn dat de journalist het er om doet: bewust een kop te maken die verkeerd geïnterpreteerd kan worden en dan een betekenis krijgt die tot nieuwsgierig lezen aanzet.

Uitbreiding van het begrip homonymie

Sommige taalkundigen vatten het begrip "homoniem" ruimer op, en rekenen hiertoe ook de woorden en woordgroepen die dezelfde uitspraak en dezelfde spelling hebben, maar tot verschillende woordsoorten behoren, ofwel de homofonen. Volgens deze definitie zijn de volgende woordparen ook homoniemen:

blijde: verouderd voor "blij", bijvoeglijk naamwoord
blijde: "middeleeuws werpgeschut", zelfstandig naamwoord

sla: een bladgroente, zelfstandig naamwoord
sla: "geef een klap", werkwoord

zijn: "van hem", bezittelijk voornaamwoord
zijn: "wezen", werkwoord.

"meter": van een doopmeter
"meter": van een lengtemaat

bank: bank waar je op kan zitten zelfstandig naamwoord.
bank: bank waar je je geldzaken kunt regelenzelfstandig naamwoord

Verbuiging
Ook wordt wel de opvatting gehuldigd dat de verbuiging van woorden in bepaalde talen homoniemen oplevert. Dit is wel een zeer ruime opvatting; alle leden van hetzelfde paradigma (taalkunde) (verbuigingsrijtje) die qua vorm hetzelfde zijn behoren volgens deze definitie tot de homoniemen. In het Latijn bijvoorbeeld kan het zelfstandig naamwoord piscis een nominatief zijn: de vis. Maar piscis kan ook een genitief zijn: "van de vis". In deze opvatting is de genitief dus een homoniem van de nominatief.

Het bestempelen van dergelijke woordparen als homoniem strookt uiteraard niet met de traditionele definitie van het begrip homonymie, en kan daarom beter worden vermeden.

zelfde uitspraakzelfde spellingzelfde betekenis
homoniem?+-
homofoon+?-
homograaf?+-
polyseem++±


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Homoniem
Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 933.