kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 23-03-2009 voor het laatst bewerkt.

Incunabel

Een incunabel of wiegendruk is een vóór 1 januari 1501 in Europa gedrukt (en dus niet handgeschreven) boek, blad papier of prent.

Periode
De boekdrukkunst deed haar intrede rond 1440, en de periode van de incunabelen heeft dus zo'n halve eeuw geduurd. Het jaartal 1501 als grens is arbitrair: het geeft geen omslagpunt in de boekdrukkunst aan. Maar dit jaartal wordt sinds de zeventiende eeuw algemeen gebruikt als eindpunt; boeken gedrukt tussen 31 december 1500 en 1540 noemt men postincunabelen. Beide perioden hebben een aantal kenmerken gemeen, die hen in wezen tot één periode maken:
. de deelvaardigheden, van zetter tot boekhandelaar, waren nog niet gespecialiseerd: één man deed alles
. het vak was in opbouw, en er bestonden vele kleine bedrijfjes
. er waren nog geen standaardlettertypen ontwikkeld.

In de periode tot 1540 waren bovendien Duitsland en Italië belangrijke centra van druk.

De rol van belangrijke drukcentra werd na de (post-)incunabelperiode overgenomen door Frankrijk, de Nederlanden en Engeland. Toen trad er ook specialisatie op, de bedrijven concentreerden zich en werden grootschaliger, en allengs kregen bepaalde lettertypen internationaal de overhand.

Betekenisverschuiving
Het woord incunabel als term voor drukwerk werd voor het eerst gebruikt in een boek van de Münsterse geestelijke Bernard von Mallinckrodt, De ortu et progressu artis typographicae ("Over de opkomst en ontwikkeling van de kunst der typografie"), gepubliceerd in Keulen in 1639, waarin de zinsnede prima typographicae incunabula ("de vroegste kindertijdvan het drukken") voorkomt. Daarin verwijst het woord dan naar een periode, niet naar een boek: de periode waarin de typografie nog "een baby was".

In 1653 werd die periode vastgelegd zoals wij haar nog gebruiken: Philippe Labbé gebruikte het woord in zijn Nova bibliotheca librorum manuscriptorum voor het tijdperk tot en met 1500.

Pas in de achttiende eeuw raakte het woord van toepassing op boeken uit de vroegste periode.

Er zijn twee typen incunabelen:
. de xylografische incunabel (ook wel blokdruk genoemd, gemaakt met een enkel uitgesneden houtblok per pagina)
. de typografische (ook wel letterdruk genoemd, gemaakt met losse letters, zoals Johann Gutenberg die gebruikte).

Enkele drukkers
Beroemde incunabelen zijn bijvoorbeeld het eerste echte gedrukte boek, de Gutenberg-bijbel uit circa 1453 en de Kroniek van Neurenberg van Hartmann Schedel (Neurenberg), in 1493 gedrukt door Anton Koberger. In 1491 werd te Delft door drukker Christiaen Snellaert het eerste nederlandse niet-religieuze boek gedrukt, Die hystorie vanden grooten Coninck Alexander. Het boek werd in 2009 verworven door de Nederlandse Koninklijke Bibliotheek.

Andere bekende drukkers van incunabelen waren Albrecht Pfister in Bamberg, Günther Zainer in Augsburg, Johann Mentelin in Straatsburg en William Caxton (Brugge en Londen).

Enkele cijfers
In het midden van de vijftiende eeuw kwam de oplage van een publicatie gewoonlijk niet boven de 100-200 exemplaren. Aan het einde van de incunabeltijd kon de oplage oplopen tot een duizendtal. Het aantal verschillende incunabelen bedraagt ongeveer 29.000. Er zijn volgens schattingen in totaal rond de 500.000 exemplaren van bewaard gebleven.


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Incunabel
Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 106.