kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 15-04-2008 voor het laatst bewerkt.

Koppelteken

Het koppelteken (of tussenstreepje)

(taalkunde) leesteken, bestaande uit een liggend streepje, als verbinding tussen de delen van sommige samengestelde woorden.

We gebruiken een koppelteken om de structuur te verduidelijken of om een ongewoon woordbeeld te vermijden in een samenstelling. Dat moeten we doen als de elementen gelijkwaardig zijn, bij samengestelde aardrijkskundige namen, als het tweede element een hoofdletter heeft, als een van de elementen een cijfer, letter, symbool of initiaalwoord is, of in een samenstelling met een bijzondere voor- of nabepaling.

Los, aaneen of met een koppelteken?

Een woordgroep schrijven we los.
Een woordgroep is opeenvolging van woorden die bij elkaar horen. Voorbeeld: heel mooie bomen in een rij. Een woordgroep schrijven we met spaties tussen de woorden.
. Ik zoek de weg naar het academisch ziekenhuis.
. Je zoekt het veel te ver.
. Er wordt huis aan huis gebeld.
. Elizabeth II
. Ze is geboren op 9 januari 1950.
. We zullen dit ad hoc oplossen.
. Het wordt in der minne geschikt.

De scheidingslijn tussen samenkoppeling en woordgroep is niet scherp te trekken.
Samenkoppelingen zijn twee of meer woorden die vaak samen voorkomen en daardoor een vaste uitdrukking zijn gaan vormen, die zich in haar geheel gedraagt als een samengesteld woord. Voorbeeld: een kruidje-roer-mij-niet.
Een samenkoppeling kan een samenstelling vormen met een ander woord. Voorbeelden: zwart-wit; een zwart-wittoestel, of doe-het-zelfzaak.

Een samenstelling of afleiding schrijven we aaneen.
Een samenstelling is een geleed woord dat bestaat uit twee of meer grondwoorden, eventueel verbonden door een tussenklank.

Een geleed woord bestaat uit verschillende onderdelen, namelijk een of meer grondwoorden, en voor- of achtervoegsels. Voorbeelden: keukendeur (twee grondwoorden: keuken en deur); keukentje (grondwoord keuken met achtervoegsel tje).
Een grondwoord is een woord waarvan uitgegaan wordt bij de vorming van een samenstelling (met een ander grondwoord, bijvoorbeeld:keukendeur) of van een afleiding (met een voorvoegsel en/of een achtervoegsel, bijvoorbeeld: ondeugdelijk).

De samenstelling heeft doorgaans een betekenis die verband houdt met de grondwoorden. Zo is een badkamerdeur een deur die toegang geeft tot een kamer waar een bad staat. Een samenstelling heeft één hoofdklemtoon en wordt doorgaans in één woord geschreven of met een koppelteken. De delen van een samenstelling noemen we het linkerdeel en het rechterdeel.
Voorbeelden: tuinstoel, overnemen, bedrijfsklaar, paardenbloem, langetermijnplanning, linkerdijbeenbreuk

Woordgroep in samenstelling: langeafstandsloper, a-capellakoor, Middellandse Zeegebied, Karel I-sigaar

Een afleiding is een geleed woord dat bestaat uit een grondwoord en een of meer voor- of achtervoegsels.
Als we om een nieuwe betekenis uit te drukken een woord combineren met een voor- of achtervoegsel dat niet als een apart woord bestaat, dan noemen we het geheel een afleiding. Voorbeeld: onschuldig, dat bestaat uit het voorvoegsel on-, het grondwoord schuld en het achtervoegsel -ig.
Voorbeelden: onaf, oerstom, antistoffen, pseudoklassiek, onnoemelijk, schuldig

In enkele bijzondere gevallen schrijven we een samenstelling of woordgroep met een koppelteken.

Als een samenstelling moeilijk te lezen of te begrijpen is, kunnen we de structuur verduidelijken met een koppelteken. Zo schrijven we tweedekansonderwijs volgens de regel aaneen, maar we kunnen ook schrijven tweedekans-onderwijs als we verwachten dat de lezer de samenstelling niet meteen doorziet.
Dat kunnen we ook doen als een woord op twee manieren gelezen kan worden en als uit de context niet duidelijk is welke betekenis we bedoelen. Als we met valkuil niet een gecamoufleerde put of een hinderlaag bedoelen, maar een soort vogel, kunnen we valk-uil schrijven. In woordenlijsten wordt dit optionele koppelteken doorgaans niet aangegeven.

Op dezelfde manier:
. parallelelementen, maar ook parallel-elementen
. massagebed, maar ook massa-gebed of massage-bed
. identiteitschip, maar ook identiteits-chip

Voor het aaneenschrijven van een samenstelling of afleiding moeten we bijzondere regels in acht nemen in het geval van klinkerbotsing. We gebruiken dan een koppelteken of een trema.
Een klinkerbotsing is een verwarring die kan ontstaan wanneer we twee letters die meestal één klinker of tweeklank voorstellen (bijvoorbeeld aa of ui), in een woord toch afzonderlijk moeten lezen (dus als a-a of u-i) omdat ze tot verschillende lettergrepen behoren. We kunnen klinkerbotsing oplossen met een koppelteken of een trema. Voorbeeld: auto-onderdelen, ruïne.

bijzondere samenstellingen
Gelijkwaardige elementen: pianiste-componiste
Het gaat om combinaties van twee of meer elementen die in de samenstelling in principe met elkaar verwisseld kunnen worden. Zo zouden we een dichter-botanicus ook een botanicus-dichter kunnen noemen.

Aardrijkskundige namen: Aarle-Rixtel
Deze regel geldt ook voor aardrijkskundige namen met als linkerdeel* een woord als Noord, Zuid, West, Oost, Centraal, Hoog, Laag, Boven, Beneden, Midden, Nieuw, Nederlands, Belgisch, Vlaams, Frans, Latijns, Afro, Indo.

Woorddeel met hoofdletter: zwart-Amerikaans

Met cijfer, letter, symbool: 80-jarige

Met initiaalwoord (woord dat gevormd wordt met de beginletters van afzonderlijke woorden en dat we uitspreken als een reeks letternamen. Voorbeeld:pc: /peesee/ personal computer.): tv-kijker, kleuren-tv

met bijzondere voor- of nabepaling: niet-rookster, oud-burgemeester, ex-gedetineerde, adjunct-commissaris

Aaneenschrijven van telwoorden
We schrijven een getal in één woord, tot en met het woord duizend. Na het woord duizend volgt een spatie. De woorden miljoen, miljard, biljoen enz. schrijven we los.
. twee
. twintig
. tweeëntwintig
. tweehonderd
. tweehonderdtweeëntwintig
. tweeëntwintighonderd
. tweeduizend tweehonderdtwintig
. twee miljoen tweehonderdtwintigduizend tweehonderdtweeëntwintig

Rangtelwoorden in woorden worden op dezelfde manier geschreven.
. de tweede
. de twintigste
. de tweeëntwintigste
. de tweehonderdste
. de tweehonderdtweeëntwintigste
. de tweeduizend tweehonderdtwintigste
. de twee miljoenste
. de twee miljoen tweehonderdduizendste
. de twee miljoen tweehonderdduizend tweehonderdtweeëntwintigste

Een rangtelwoord dat we met een cijfer schrijven, gevolgd door e of door ste/de, krijgt geen apostrof.
. 1e, 1ste
. 3e, 3de
. 105e, 105de

De teller en de noemer van een breuk schrijven we los, behalve als die deel uitmaakt van een meerledige samenstelling.
. twee derde van de bevolking
. twee zesden van deze taart (twee stukken die ieder één zesde zijn)
. een tweederdemeerderheid
. een driekwartsmaat

Zie voor de uitgebreide versie van bovenstaande: woordenlijst.org (Nederlandse Taalunie/Taalunieversum


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 2130.