kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 19 10 2016 11:59 voor het laatst bewerkt.

Lucius Annaeus Seneca

(omstreeks 4 v. Chr. Cordoba - † 65 n. Chr. Rome)
biografie
Seneca was de zoon van een vermogend lid van de Ridderstand [na de Senatoren de belangrijkste Romeinse stand]. Hij werd geboren omstreeks het begin van onze jaartelling in Corduba (het Spaanse Cordova) en ontving zijn opvoeding te Rome waar zijn [gelijknamige] vader bekendheid genoot als schrijver over retoriek. Zijn opleiding bestond uit studies in de wijsbegeerte en de welsprekendheid.

Op ongeveer 30-jarige leeftijd vestigde Seneca zich als advocaat en verwierf zich zo een aanzienlijk vermogen. Daarnaast wijdde hij zich aan de letterkunde, en de studie van de filosofie en de natuurwetenschappen [toen nog geen duidelijk gescheiden onderzoeksgebieden].

Na een periode als advocaat deed de politiek zijn intrede, hij werd quaestor en verwierf een zetel in de senaat.

Onder Caligula (37-41 na Chr.) wist hij op het nippertje te ontkomen aan zijn doodvonnis. Op aandringen van Messalina, de vrouw van keizer Claudius, werd hij in 41 door de keizer naar Corsica verbannen.

Acht jaar later werd hij op verzoek van Claudius' tweede vrouw Agrippina [de dochter van Germanicus] teruggeroepen en samen met Burrus aangesteld tot leraar van haar zoon Nero, de latere keizer.

Seneca had aanvankelijk een grote invloed op Nero, ook nog tijdens de eerste jaren van diens keizerschap. De leerling toonde zijn dankbaarheid door zijn leermeester grote kapitalen te schenken die hem tot de rijkste man van zijn tijd maakte, op Nero zelf na.

Op deze positie verkreeg Seneca alle mogelijkheden om zijn politieke ambities uit te bouwen. In 54 na Chr. was Seneca op de Keizer na, de machtigste man in het Romeinse rijk. Seneca en Burrus domineerden de geheime staatsraad (Consilium principis).

Maar geleidelijk nam Seneca's gezag af, vooral toen Poppaea Sabina, de vrouw van Nero's vriend Otho, keizerin werd. De politieke ambities werden Seneca fataal. De jonge Nero wist te ontsnappen uit de beklemmende ban van zijn leermeester.

In 62 trok Seneca zich terug uit het publieke leven.

Nero nam tijdens de ontmaskering van de Pisonische samenzwering de gelegenheid te baat om Seneca te elimineren. Seneca werd in 65 na Chr. ter dood veroordeeld. Hij werd gedwongen zelfmoord te plegen omdat hij verdacht werd van medeplichtigheid aan een samenzwering tegen Nero. In die dagen was het gebruikelijk om zich van een doodvonnis te onttrekken door de slagaders door te snijden: in de stijl van Sokrates hield hij filosofische gesprekken met zijn vrienden, terwijl het leven uit hem wegvloeide.

Seneca de filosoof
Seneca is een eklektisch filosoof, d.w.z. dat hij van verschillende wijsgerige richtingen gedachten overnam en die probeerde in een persoonlijke levensvisie te verzoenen. Zijn voorkeur ging hierbij uit naar de Stoa, maar hij verwijst in zijn brieven aan Lucilius aanvankelijk vooral naar Epicurus, misschien omdat Lucilius een [gewezen] aanhanger van het Epicurisme was.

Tot zijn werken behoren o.a.:
- De Clementia ['Zachtmoedigheid'], een pleidooi voor een milde uitoefening van het gezag, bedoeld als advies voor Nero;
- De Ira ['Toorn'], waarin o.a. gepleit wordt voor een betere behandeling van slaven;
- De Beneficiis ['Weldaden'], uitvoerig en met veel voorbeelden moraliseert dit over het geven en ontvangen van weldaden;

- Ad Lucilium epistularum moralium libri XX ['Twintig brieven over ethiek aan Lucilius']
Seneca's brieven, gericht aan zijn pupil Lucilius, zijn van heel andere aard dan andere brieven die uit de Romeinse tijd bewaard zijn gebleven. Van een persoonlijk gesprek van vriend tot vriend is bij Seneca geen sprake. Zijn wil om Lucilius te onderwijzen komt in zijn brieven veel meer naar voren. Hij is de leermeester, de geestelijke leidsman, die door weloverwogen beschouwingen over praktische moraal zijn jonge vriend tracht te vormen. De 20 brieven zijn dan ook geschreven met de bedoeling ze te publiceren.
- in totaal 124 brieven aan Lucilius, een verder onbekende procurator op Sicilië, die in een mix van anekdotes, alledaagse wederwaardigheden en diepergaande wijsgerige observaties Seneca's levenshouding illustreren en tot zijn meest boeiende werk behoren.

- Naturales Quaestiones ['Problemen in de natuur'], voornamelijk geofysische verhandelingen, vol moraliserende uitweidingen en daardoor verwant aan zijn wijsgerige werken in engere zin.
In zijn dialogen en brieven was hij filosoof en vooral moralist. Ook was hij een man van encyclopedische wetenschap wat blijkt uit zijn Naturales quaestiones (62-65), dat in zeven boeken vragen behandelt over astronomie, geografie en meteorologie. In de middeleeuwen is dit werk veelvuldig als leerboek van de natuurkunde gebruikt

Seneca de (Tragedie) schrijver
Verder was Seneca een dichter. Hij schreef een aantal tragedies en satires (bespotting over vooral de overleden keizer Claudius). Zijn twaalf dialogen zijn geen gesprekken, maar veel meer moraliserende brieven waarin hij de nadruk legt op het afzien van emoties en leven in overeenstemming met de goddelijke wil van de ratio. De bekendste satire van Seneca is genaamd Apocolocyntosis, een humoristisch geschrift in een mengvorm van proza en poëzie, tegen de overleden keizer Claudius.
Verder gaat het hier bijna uitsluitend om navolgingen van Griekse originelen, vooral van Euripides. Het zijn in hoofdzaak monologen, afgewisseld door [meestal los van de inhoud staande] koorliederen. Handeling ontbreekt bijna helemaal, zodat zij zich [naar de gewoonte van die tijd] meer lenen voor declamatie of lectuur dan opvoering. De tragedies behandelen alle belangrijke Grieks-mythologische onderwerpen, belichaamd in figuren als Hercules, Medea, Oedipus, Agamemnon. Het enige verschil is dat de actualiteit van de 1ste eeuw nC er vaak in is verwerkt. De titels luiden: Hercules Furens ['Razende Hercules']; Hercules Oetaeus ['Hercules op de Oita']; Medea; Phaedra; Troades ['Trojaanse Vrouwen']; Phoenissae ['Foenicische Vrouwen']; Oedipus; Agamemnon; Thyestes.

Seneca de (Tragedie) schrijver
Naast de filosoof Seneca heeft ook de toneelschrijver een belangrijke rol gespeeld in de cultuurgeschiedenis. Toen namelijk na de Middeleeuwen de Griekse toneeltraditie nog onbekend was en er nog slechts een Latijnse overlevering van de Oudheid bestond, leverde Seneca een belangrijke impuls tot de herleving van de belangstelling voor de klassieke tragedie in de 16e en 17e eeuw. Speciaal door de Fransen Corneille en Racine en de Nederlander Vondel. Pas toen de Griekse handschriften binnen bereik kwamen en men Grieks ging leren drongen de originele teksten de bewerkingen naar de achtergrond. Intussen had Seneca de band met de oudheid gelegd en tot in onze tijd worden zijn toneelteksten nog nagevolgd, o.a. door Hugo Claus.

De cultuurhistorische invloed van Seneca
Meer nog dan Cicero zoekt Seneca in de filosofie een moraal voor het leven. Seneca's eigen leven en zijn filosofische idealen zouden niet helemaal in overeenstemming geweest zijn, wat hem in latere tijden een gebrek aan achting opleverde. Nu is men wat milder gestemd, en ziet men in Seneca iemand die streefde naar een ideaal, maar zelf als mens vaak 'zwak' was. In zijn geschriften vinden wij een verrassend scherp psychologisch inzicht en een aanvoelen van wat 'menselijk' is. Hij gaat nog verder in het eclectisme dan Cicero.

Zijn gedachtenwereld oefent invloed uit op het denken van Anselmus en Bonaventura.
Zijn invloed strekt zich ook uit tot het R.K. humanistische milieu waarin Erasmus leefde, als ook tot de kring rond de hervormer Zwingli.

Seneca is nog steeds met name in zijn brieven een zeer leesbaar auteur. Hij stond open voor epicurische ideeën doordat hij behoefte had aan ethische argumenten, ook is zijn manier van betogen sterk beïnvloed door de cynici. Zijn levensvisie staat in vele opzichten dicht bij die van het christendom.

De Romeinse filosoof Lucius Annaeus Seneca maakte zich over zoveel dingen boos, dat hij er een heel boek over schreef. Als Stoïcijn weigerde hij woede te zien als een irrationele emotie. Volgens hem vloeit woede voort uit frustratie en wordt frustratie veroorzaakt door te hooggespannen verwachtingen en een te groot optimisme over het functioneren van de staat...

Zie bronnen:
Latijnse tekst en een nederlandse vertaling door Ben Bijnsdorp


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 21.