kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 16-04-2009 voor het laatst bewerkt.

Medeklinker

Een medeklinker (of de consonant [-en] v(m)) is een spraakklank die, in tegenstelling tot de klinkers, ontstaat doordat de uitstromende lucht in het spreekkanaal op een afsluiting of vernauwing stoot.

Bij de /p/ van aap verzamelt de lucht zich eerst voor de afgesloten lippen, en komt dan met een plofje naar buiten.
Bij de /n/ van noot is de mondholte afgesloten en komt de lucht door de neus.
Bij de /s/ van sap gaat de tong omhoog naar het verhemelte, waardoor de opening nauwer wordt en er een sisklank ontstaat.

Het Nederlands kent een twintigtal medeklinkers. Deze worden onderverdeeld naar de wijze van articulatie in plof-, wrijf-, neus-, vloei- en glijklanken, afhankelijk van de wijze waarop ze worden gevormd. Het Nederlands kent ook, voornamelijk in woorden van vreemde herkomst, zes gemengde medeklinkers.

Het Nederlands heeft vijf plofklanken: de /p/ van pas, de /t/ van tas, de /k/ van kas, de /b/ van bas en de /d/ van das. Deze klanken worden zo genoemd omdat bij het vormen ervan de lucht met een plofje uit de mond komt. Deze klanken worden zo genoemd omdat bij het vormen ervan de lucht met een plofje uit de mond komt.
De stemloze plofklanken /p/ en /t/ hebben respectievelijk de /b/ en de /d/ als stemhebbende tegenhangers. De stemhebbende tegenhanger van de /k/ is bekend in woorden als goal, en in inheemse woorden in combinatie met een andere stemhebbende medeklinker, zoals in bakboord en zakdoek; deze blijft dan echter als k geschreven.

Het Nederlands heeft acht wrijfklanken: de /f/ van laf en de /v/ van val, de /s/ van las en de /z/ van zal, de /ch/ van lach, de /g/ van gal, de /sj/ van sjaal en de /zj/ van journaal. Deze klanken worden zo genoemd omdat bij het vormen ervan een lichte wrijving ontstaat door een vernauwing in de mondholte.
De stemloze wrijfklanken /f/, /s/, /sj/ en /ch/ hebben respectievelijk /v/, /z/, /zj/ en /g/ als stemhebbende tegenhangers.
Tot de wrijfklanken wordt ook gerekend de /h/ van haar. De wrijving is echter zo licht, dat de /h/ ook wel ruisklank wordt genoemd. Deze stemloze ruisklank komt in het Nederlands alleen vóór klinkers voor.

Er zijn in het Nederlands drie neusklanken: de /m/ van mat, de /n/ van nat en de /ng/ van rang. Deze worden zo genoemd omdat bij het vormen ervan de lucht door de neus naar buiten komt.

Er zijn twee vloeiklanken in het Nederlands: de /l/ van lor en de /r/ van rol. Deze worden zo genoemd omdat bij het vormen ervan de lucht gelijkmatig langs de tong vloeit. (De /r/ kan ook als huig-r worden uitgesproken.)

Er zijn in het Nederlands twee glijklanken: de /j/ van jaar en de /w/ van waar. Deze klanken worden ook wel halfklinkers genoemd omdat ze lijken op de /ie/ en de /oe/ maar gebruikt worden als medeklinker.

Stemhebbend / stemloos
Daarnaast is het onderscheid tussen stemloze en stemhebbende medeklinkers van belang. Bij de vorming van stemhebbende medeklinkers trillen de stembanden mee; bij de vorming van stemloze medeklinkers niet. Het verschil is duidelijk hoorbaar tussen /p/ en /b/, /t/ en /d/, /s/ en /z/.
Het Nederlands kent de volgende stemloze medeklinkers: p, t, k, f, s, ch en h, en de volgende stemhebbende medeklinkers: b, d, v, z, g, m, n, ng, l, r, j en w.

Stemhebbendheid is een eigenschap van een bepaalde klasse van medeklinkers. In tegenstelling tot zogenaamde stemloze medeklinkers worden stemhebbende medeklinkers gevormd door de lucht die uit de longen in het spraakkanaal wordt geperst, om de stembanden in trilling te brengen.
Bij de uitspraak van klinkers zijn de stembanden per definitie in trilling. Het is eenvoudig om na te gaan of een spraakklank al dan niet stemhebbend is; wanneer men het strottenhoofd ter hoogte van de stembanden met twee vingers omvat, voelt men bij het uitspreken van een stemhebbende klank een trilling. Bij stemloze spraakklanken geldt dat niet.

Stemhebbende medeklinkers in het Nederlands:
. /b/ (met als stemloze pendant /p/)
. /d/ (met als stemloze pendant /t/)
. /g/ (met als stemloze pendant /k/ch/)
. /Y/ (met als stemloze pendant /X/ of /x/)
. /l/ (geen stemloze pendant)
. /r/ of /R/ (geen stemloze pendant)
. /v/ (met als stemloze pendant /f/)
. /w/ (geen stemloze pendant)
. /z/ (met als stemloze pendant /s/)
Daar men zijn stem nodig heeft om deze klanken voort te brengen, is het onmogelijk, om ze uit te spreken als men fluistert. Daardoor veranderen de stemhebbende klanken vanzelf in hun stemloze pendanten. Als men bijvoorbeeld al fluisterende probeert de zin "De Vlieg Bleef Zeuren en Dreinen" te produceren, lijkt het resultaat op: "Te Flieg Pleef Seuren en Treinen".

Affricaten
Het Nederlands kent, voornamelijk in woorden van vreemde herkomst, vier zogenaamde affricaten of gemengde medeklinkers: de /ts/ van tsaar, de /dz/ van pizza, de /tsj/ van tsjilpen en de /dzj/ van gin.

Consonantenreductie
In sommige woorden vallen mettertijd medeklinkers weg. Dit heet consonantenreductie. Een voorbeeld hiervan is de d in veder, teder en weder. Deze is weggevallen zodat de woorden veer, teer en weer ontstonden. Dit verschijnsel komt vaak tot stand als het woorden gemakkelijker uit te spreken maakt en het komt in verschillende taalfamilies voor.


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Medeklinker
Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 3668.

Tweets by kunstbus