kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 11-04-2009 voor het laatst bewerkt.

Morfeem

Een morfeem is een deel van een woord met een eigen betekenis, dat niet in kleinere woorddelen met eigen betekenissen kan worden opgesplitst.

We onderscheiden vrije en gebonden morfemen:
. een vrij morfeem komt ook als zelfstandig woord voor.
. een gebonden morfeem komt uitsluitend voor in combinatie met een of meer vrije morfemen.

Gebonden morfemen die voor een vrij morfeem worden geplaatst, noemen we voorvoegsels of prefixen. Gebonden morfemen die achter een vrij morfeem worden geplaatst, noemen we achtervoegsels of suffixen.

Een voorbeeld: het woord struikrovers bestaat uit vier morfemen, te weten:
. het vrije morfeem 'struik'
. het vrije morfeem 'roof'
. het gebonden morfeem en suffix 'er'
. het gebonden morfeem en suffix 's'

Naast vrije en gebonden morfemen bestaan er ook morfemen die uitsluitend in één combinatie voorkomen en afzonderlijk geen betekenis hebben. In het Engels heet zoiets een cranberry morpheme, omdat het prefix cran- op zichzelf geen betekenis heeft en uitsluitend in het woord cranberry voorkomt.

Bindmorfeem
Een tweede 'bijzondere' morfeemsoort is het bindmorfeem, dat voornamelijk in de vormen -s- en -en- voorkomt.

Een bindmorfeem is een morfeem dat twee delen in een woord op toepasselijke wijze aan elkaar verbindt. Zie de twee onderstaande voorbeelden.
1. Een woord als kippensoep bestaat duidelijk uit de morfemen kip + en + soep. Nu is het de vraag hoe het morfeem en hier geanalyseerd moet worden. Het zou in principe het woord kip in meervoud kunnen zetten. Hierbij loopt men echter tegen een probleem: hoe noemt men een soep waar slechts één (1) kip in verwerkt zit? Om dit dilemma te voorkomen noemt men een morfeem dat op deze manier twee delen in een woord met elkaar verbindt een bindmorfeem.
3. Hoewel het bindmorfeem voornamelijk in de vorm -en- voorkomt, bestaat ook de vorm -s-, zoals te zien is in het woord beroepsethiek. Dit woord is op te delen in de morfemen beroep + s + ethiek. Opnieuw geldt hier dat de -s- niet een meervoudsvorm aan kan geven; één enkel beroep kan immers ook zijn eigen ethiek hebben.

In beide gevallen wordt het bindmorfeem geanalyseerd als betekenisloos element. De enige reden dat het er staat is dat woorden als kipsoep of beroepethiek niet lekker in de mond liggen. Het is er dus enkel en alleen om ervoor te zorgen dat twee delen uit een woord goed aan elkaar gebonden worden.

Bindmorfemen komen in de Nederlandse taal in de volgende vormen voor:
1. -en- zoals in kippensoep
2. -s- zoals in beroepsethiek
3. -e- zoals in Koninginnedag

Vergelijk eventueel met het begrip infix: een element dat op eenzelfde manier wordt ingevoegd, maar dat wel betekenis draagt.

Allomorf (Allomorfie)
Er zijn morfemen die in verschillende vormen voorkomen, vaak afhankelijk van de fonologische omgeving. Dit verschijnsel noemt men allomorfie.

Een allomorf is in de morfologie (taalkunde) een vormvariant waarin een morfeem kan voorkomen. De betekenis van de verschillende allomorfen van een morfeem is dezelfde, maar de vorm ervan varieert, meestal afhankelijk van de fonologische omgeving waarin het morfeem voorkomt. Allomorfie kan voorkomen bij gebonden morfemen (woorddelen die niet als zelfstandig woord kunnen voorkomen) en bij vrije morfemen (woorddelen die wel als zelfstandig woord kunnen voorkomen). In het laatste geval spreekt men van stamallomorfie. Overigens kan een bepaald allomorf van een vrij morfeem een vorm zijn die niet als zelfstandig woord optreedt.

Het klassieke voorbeeld van affix-allomorfie in het Nederlands is die van het diminutiefsuffix. Afhankelijk van de fonologische eigenschappen van het grondwoord wordt het verkleinwoord gevormd met een van de volgende vijf suffixen: -je , -tje, -pje, -kje, -etje. Ook bij de vorming van de onvoltooid verleden tijd van regelmatige werkwoorden in het Nederlands komt allomorfie van het suffix voor; deze tijd wordt gevormd met -te als de stam op een stemloze medeklinker eindigt en met -de in andere gevallen. Deze gevallen van allomorfie vormen een voorbeeld van complementaire distributie; bij elke stam kan slechts een variant van het morfeem voorkomen. Er zijn trouwens wel enkele uitzonderingen hierop; zo komt kipje voor naast kippetje.

Stamallomorfie komt in het Nederlands onder andere voor bij woorden op -ng, die wanneer ze binnen een geleed woord voorkomen een allomorf op -nk hebben. Een voorbeeld daarvan is koning, dat de allomorf konink heeft in woorden als koninkrijk en koninklijk.


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Morfeem
Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 729.